Тазриа жана Мецора бөлүмдөрү — Дене жан жөнүндө сүйлөгөндө
Бүгүн биз Тазриа–Мецора кош бөлүмүн окуйбуз, жана эң башында эле алдыбызда Вайикра китебинин жөн гана дагы эки бөлүмү эмес экенин көрүү маанилүү. Бул жерде китептин багытынын өзү өзгөрөт.
Вайикра — Беш китептин борбордук китеби. Анын түзүлүшүндө көп нерсе так ченелген. Китептин башында негизги тема ыйык кечиледеги кызмат болгон: корбанот (курмандыктар, тагыраак айтканда Кудайга жакындоонун формалары), ыйыктык, адам Жаратуучунун алдында тура ала турган мейкиндиктин түзүлүшү. Бирок Шмини бөлүмүнүн аягында бурулуш болот. Кызмат жөнүндөгү сүйлөшүүдөн кийин күтүлбөгөн жерден таза жана арам жаныбарлар жөнүндө сүйлөшүү башталат, жана ушул учурдан тартып китеп барган сайын ажыратууга топтолот: эмне таза, эмне арам, эмне ыйык, эмне күнүмдүк, эмне жашоо жана ыйыктык мейкиндигине кире алат, ал эми эмне анын чегинен тышкары калат.
Бул кошумча тема эмес. Китеп басымды кокусунан өзгөртпөйт. Демек, биз анын Кудайга жакындоо жөнүндөгү сүйлөшүүдөн кийин эмне үчүн чектер, бөлүнүү, жараксыздык жана четтетүү жөнүндө ушунчалык кеңири сүйлөй баштаганын түшүнүшүбүз керек.
Так ушул жерде Тазриа жана Мецора бөлүмдөрү башталат. Жана бул жерде бир кеңири тараган түшүнбөстүктү дароо четке кагуу маанилүү. Адам котормодо адатта «пес» деп берилген сөздү көргөндө, Тоорат күтүлбөгөн жерден медицина менен алектене баштагандай сезим пайда болот. Бирок так ушул туура эмес. Цараат (адатта «пес» деп которулган жабыркоо) кадимки медициналык мааниде оору эмес. Ал оорудай көрүнөт, денеде пайда болот, кароону, күтүүнү, обочолонтууну талап кылат, бирок аны дерматологияга алып келүү мүмкүн эмес.
Бул өзгөчө Рамбамда ачык — улуу галахист (мыйзам окутуучу) жана ошол эле учурда дарыгер. Ал медициналык чындыкты рухий символикадан эң сонун ажырата билген, жана так ал Тоораттын цараат оорусу кадимки оору эмес экенин баса белгилейт.
Бул бир нече белгиден көрүнөт. Биринчиден, ал белгилүү бир тарыхый мезгилде гана бар: Мисирден чыккандан кийин, Мишкан (Жыйын чатыры) учурунда, андан кийин Израиль жеринде жана Биринчи Ыйык кечиле доорунда. Биринчи Ыйык кечиле кыйратылгандан кийин ал жоголот. Кадимки оору үчүн бул мүмкүн эмес. Оору тарыхтын бир гана кесиндисине келбейт жана табигый себепсиз түбөлүккө жоголбойт.
Экинчиден, бул көрүнүш так Израиль менен байланыштуу. Бирок эгер сөз жөнөкөй оору жөнүндө болсо, ал келишимдин ээси катары эл менен байланыштуу боло алмак эмес. Израиль эли — жөн гана теги эмес, бул ошондой эле Кудай менен союз, жалпы миссия, жалпы жоопкерчилик. Демек, эгер көрүнүш так Израилге тиешелүү болсо, анда ал биология менен эмес, элдин рухий абалы менен байланыштуу.
Үчүнчүдөн, мецора (цараат менен жабыркаган адам) менен мамиле кылуунун тартибинин өзү медицинага таптакыр окшошпойт. Аны лагерден чыгарышат, күтүшөт, ал эми акыркы чечимди дарыгер эмес, коэн (ыйык кызматчы) чыгарат. Эгер коэн өзү белгилерди тааный албаса, акылман ага эмнени көрүү керектигин түшүндүрө алат, бирок акыркы сөз баары бир коэнге таандык. Дарыгер үчүн бул логикасыз. Тоорат үчүн — таптакыр туура. Анткени сөз жөн гана диагноз жөнүндө эмес, адамдын ыйыктыкка карата абалы жөнүндө. Бул жерде териге кароо гана эмес, адам менен ыйык жайдын ортосундагы чекте турган адам да маанилүү.
Цараат белгилеринин өзү да бир оору жөнүндө сүйлөө үчүн өтө ар түрдүү. Алар медициналык көз караштан бир ооруга алып келүү кыйын болгон ар кандай формаларды жана учурларды камтыйт. Демек, алдыбызда медициналык категория эмес, Тоораттын өзгөчө тили турат.
Ошондо маанилүү ой ачылат. Цараат — дененин оорусу эмес, денеде көрүнгөн адамдын ички кризиси. Дене бул жерде көйгөйдүн булагы эмес, анын көрүнгөн жери. Ошондуктан Тоорат жөн гана дене жөнүндө эмес, «анын этинин терисиндеги» жабыркоо жөнүндө айтат. Бул сөз айкашы кокус эмес. Басар (эт) сөзү левасер (кабарлоо, кабар алып келүү) сөзү менен байланыштуу. Акылмандар мында ишаратты көрүшөт: дене, өзгөчө тери, адамдын ичинде эмне болуп жатканынын кабарчысы боло алат. Тери — жөн гана үстүңкү бет эмес. Кээде ал белгиге айланат.
Эгер сөз жөн гана жара жөнүндө болсо, адам сырткы дарылоо издемек. Бирок Тоорат көз карашты ичке бурат. Ал мындай дегендей: бетке чыккан нерсе бетте башталбайт. Бул — ичтен келген кат.
Эмне үчүн мындай нерсе так ошол доордо — Мишкан жана Биринчи Ыйык кечиле учурунда мүмкүн болгон? Анткени адамдар али жашоо — Кудай менен маек деген аң-сезимде жашашкан. Алар белгилерди окуй билишкен, болуп жаткан нерселерди кокустук катары гана эмес, кайрылуу катары да кабыл ала билишкен. Адам ушинтип жашаганда, денедеги белги рухий эскертүү боло алат. Бул кабылдоо жоголгондо, мындай тил ал үчүн пайдасыз болуп калат. Ошондуктан Рамбам бул көрүнүш аны али уга алгандарга берилген дейт.
Мындан кийинки кадамды жасап, түшүнүктөрдүн өзүн талдоо керек. Тазриа–Мецора бөлүмдөрүндө сөздөр котормодо көрүнгөндөн көптү билдирет.
Бир жуп түшүнүк бар: кодеш (ыйык, Кудай үчүн бөлүнгөн) жана холь (күнүмдүк, кадимки). Ыйык — сыйкырдуу эмес. Бул кадимки жашоонун агымынан бөлүнгөн, жашоонун башка тереңдиги менен байланышкан нерсе. Күнүмдүк — сөзсүз жаман эмес. Бул жөн гана күнүмдүк тиричиликтин чөйрөсү.
Бирок башка жуп да бар: тахор (таза, жарактуу, туура абалда турган) жана таме (арам, башкача айтканда туура абалдан чыккан, жарактуулугун жоготкон). Жана бул жерде котормо өзгөчө оңой адаштырат. Таме — тиричилик мааниде «кир» дегенди билдирбейт. Сөз кир жөнүндө эмес, түзүлүштүн бузулушу жөнүндө, бир нерсе тийиштүү тартиптен түшүп калган жана убактылуу жашоонун жана ыйыктыктын толуктугуна кошула албай турган абал жөнүндө.
Жана бул жерде маанилүү айырма ачылат. Кодеш жана холь чөйрөсүндө адам көп жагынан өзү аракет кылат. Ал күндү бөлө алат, учурду ыйык кыла алат, бир нерсени күнүмдүктөн өзгөчөгө көтөрө алат. Ал тургай Кудай ыйык кылган Шаббат да адамдан кидушту (ыйыктоочу жарыялоону), башкача айтканда бул бөлүүгө катышууну талап кылат.
Ал эми тахор жана таме адамдын өз билгениче эмес. Адам бир нерсени жөн гана таза же арам деп жарыялай албайт. Бирок ал өзүнүн жүрүм-туруму менен кырдаалды Кудайлык тартип бузулууну белгилей турган абалга жеткире алат. Ал бул чектин ээси эмес, бирок аны бузууга жөндөмдүү.
Бүт теманын өзгөчө мааниси ушул жерде ачылат. Тоорат берилгенге чейин адам дүйнөнүн ичинде жашаган, бирок анын рухий түзүлүшү үчүн али толук жоопкерчилик алган эмес. Тоорат берилгенден кийин ага жөн гана осуяттардын жыйындысы эмес, дүйнө үчүн жоопкерчилик тапшырылган. Ушул учурдан тартып ал жакшылык кылып гана тим болбостон, чындыктын кездемесин чыныгы түрдө бузуп да алат. Ошондуктан таме темасы так Синайдан кийин ачылат. Кудай мындай дегендей: эми сенин колуңда куруу гана эмес, бузуу күчү да бар.
Ошондуктан мецора да так Израилде — бул деңгээлдеги жоопкерчилик ишенип тапшырылган элде пайда болот.
Мындан жети саны менен туруктуу байланыш да түшүнүктүү. Таме абалынан тахор абалына кайтуу кайра-кайра жети күн менен байланыштуу. Жети — дүйнөнүн толуктугунун саны. Дүйнө алты күндө жаратылып, жетинчи күнү толуктукка жетет. Бир жерде бузулуу пайда болгондо, калыбына келүү жетинин ыргагы аркылуу өтөт. Бул жөн гана күтүү мөөнөтү эмес. Бул бүтүндүккө кайтуу.
Эми Тоорат санап өткөн цараатын үч формасына карасак болот: сеэт, сапахат жана бахерет. Эгер аларды сырткы тери көрүнүштөрү катары гана которсок, маанинин дээрлик баары жоголот. Бул сөздөр жабыркоонун формасына эмес, анын рухий себебине ишарат кылат.
Сеэт көтөрүлүү, бийиктөө менен байланыштуу. Бул өзүн башкалардан ички жактан жогору койгон адамдын образы. Сөз текеберлик, өзүн-өзү көтөрүү жөнүндө. Мындай адам чындап эле акылдуу, күчтүү же таланттуу болушу мүмкүн. Бирок көйгөй ал өзүнүн айырмасын башкалар менен ажырымга айландырган жерден башталат. Ал эми адамдар менен эмес, адамдардын үстүндө. Ошондо анын өзүнчөлүгү ага өзгөчөлүк, дээрлик ыйыктык болуп көрүнө баштайт. Бирок чындыгында бул кодеш (ыйыктык) эмес, таме (туура байланыштан түшүп калуу). Ал бийик эмес — ал ажырап калган.
Сапахат жабышуу, илинүү менен байланыштуу. Бул адамдын башка түрү: баарына жабышкан, баарын тийип өткөн, баарына дооматы бар, баарына эскертүү берген адам. Мунун артында көбүнчө күч эмес, ички тардык турат. Чындап улуу адам кең пейилдүү. Аны ар бир майда-чүйдө тең салмактуулуктан чыгарбайт. Бирок эгер адамга сөзмө-сөз баары тийсе, эгер ал дайыма жараланып, кыжырданып жүрсө, бул анын ичинде мейкиндик аз экенин билдирет. Бул ички мейкиндиги дээрлик жок адамга ачуулануу оңой. Ошентип сырткы жабышкактык ички морттукту ачыкка чыгарат.
Бахерет жаркырактык, кескин бөлүнүп туруу менен байланыштуу. Бул жерде сөз салыштыруу менен жашаган адам жөнүндө. Ал дайыма башканын жашоосуна жаркыраган так катары карайт: анда бар, менде жок; ал ийгиликтүү, мен эмесмин; эмне үчүн анын тагдыры мындай, а меники башкача? Бул буга чейин эле көрө албастыктын чөйрөсү. Жана бул жердеги ката — адам башканын жашоосун эмес, анын сырткы үзүндүсүн көрөт. Ал башканын бүт чындыгын эмес, анын жаркыраган бөлүгүн гана каалайт. Бирок бөтөн бүтүндүктөн жулуп алынган нерсе анын өзү үчүн да бөтөн болуп калат. Ал орноп калбайт, өзүнүн бүтүндүгүн гана бузат.
Мындан «кызыкпа» деген осуят да тереңирээк түшүнүлөт. Адам жакынынын үйүн, мүлкүн, абалын көрөт, бирок «жакыныңдын баарын» билбейт. Ал жашыруун баасын, оорусун, чектөөлөрүн, ички тарыхын билбейт. Көрө албастык дайыма чындык менен эмес, сүрөт менен жашайт. Ошондуктан ал адамды кыйратат: аны өзүнүн жашоосунан буруп кетет.
Эми үч форманын баары эмне үчүн бир натыйжага алып барары түшүнүктүү: адамды лагерден чыгарышат. Анткени текеберлик да, жабышкактык да, көрө албастык менен салыштыруу да аны жамааттыкка жөндөмсүз кылат. Ал мындан ары башкалар менен боло албайт: же ал баарынан жогору, же баарына каршы, же жашыруун түрдө өзүнүкүнүн ордуна бөтөндүн жашоосу менен жашайт. Үч учурда тең адамдык кездеме бузулат.
Бул жерде мецора сөзүнүн өзүнүн дагы бир терең мааниси ачылат. Каббалисттер аны моци ра — «жамандыкты сыртка чыгаруучу» деп окушат. Бул бизди лашон ха-ра (ушак, жаман тил) темасына алып келет. Адам башкадан кемчилик көрүп, аны сыртка чыгарган. Ал башканын алсыздыгын жалпы мейкиндиктин мазмунуна айландырган.
Бирок бул жерде назик суроо пайда болот. А эгер кемчилик чындап эле бар болсочу? Эгер адам калп айтпай, жөн гана чындыкты айтса чы? Эмне үчүн Тоорат буга ушунчалык катуу мамиле кылат?
Жооп абдан терең принцип менен байланыштуу. Шаббатта бирур (иргөө, аралашмадан бирин бөлүп алуу) тыюу салынган, анын үстүнө каалагандан каалабаганды чыгарууга болбойт; жарактууну алуу керек, жараксызды кармап алуу эмес. Жана акылмандар мында техникалык мыйзамды гана эмес, рухий образды да көрүшөт. Ар бир адамда күнөөгө батуудан кийин жакшылык менен жамандык аралашкан. Ал эми чыныгы дос — сенден кирди чебер тапкан адам эмес, жакшылыкты чыгарып, аны бекемдей билген адам.
Эгер адамга анын жакшылыгын көрсөтсө, бул ага жамандыктан баш тартууга күч бериши мүмкүн. Бирок эгер анын жамандыгын көңүлдүн борборуна чыгарса, жакшылык басылып калат, ал эми жамандык гана күчөйт. Ошондуктан лашон ха-ра — жөн гана сылыксыздык эмес. Бул түп-тамырынан туура эмес рухий аракет. Адам башканын кемчилигин сүйлөшүүнүн негизги мазмунуна айлантат. Ал тирүү бүтүндүктөн так негизги болбошу керек болгон нерсени бөлүп алат.
Ошондо акыры Вайикра китеби эмне үчүн так ыйык кечиле кызматы жөнүндөгү сүйлөшүүлөрдөн кийин ушул темаларга бурулары түшүнүктүү болот. Адам жалгыз болгондо, ага рухий болуп көрүнүү оңой. Кудайдын алдында жалгыз туруу жөнөкөйүрөөк. Бирок Тоорат жалгыздардын дүйнөсүн курбайт. Кудай жалгыз Ибрайым менен токтоп калган жок. Ал элди каалады. Ал эми эл — бул мындан ары «адам жана Кудай» тигинен гана эмес, «адам жана адам» туурасынан да.
Жана так ушул жерде эң кыйын ыйыктык башталат. Жалгыздыктын ыйыктыгы эмес, бирге жашоонун ыйыктыгы.
Адам жалгыз дуба кылганда, ага эч ким тоскоол болбойт. Бирок ал жамаатка киргенде, жанында башка адамдар пайда болот — өз үндөрү, алсыздыктары, ыңгайсыздыктары, өзгөчөлүктөрү менен. Жана ушул жерде ал башка адамдардын жанында ыйыктык адамы боло алабы же жокпу экени аныкталат. Ал кыжырданбай, бийиктебей, салыштырбай, кыйратпай, башканын жамандыгын сыртка чыгарбай тура алабы.
Ошондуктан Тазриа–Мецора бөлүмдөрү — байыркы тери оорусу жөнүндөгү окуя эмес. Бул рухий жашоо дубада гана эмес, адамдарга болгон мамиледе да сыналарын үйрөткөн сабак. Ырым-жырымда назик, ал эми адамдык мамилелерде орой болууга болот, жана так ушул оройлук калганынын баарын кыйратат.
Мындан бул бөлүмдөрдүн практикалык жыйынтыгы чыгат. Жаратуучунун өзүнчө кызматчысы болуу жетишсиз. Дуба кылууну жана окууну билүү жетишсиз. Мындан тышкары башкалардын жанында аларды кыйратпай жашай билүү керек. Ыйыктыкты издөө гана эмес, адамдык жылуулукту да сактоо керек. Анткени Жаратуучунун көз алдында адамдардын жамандыкты сыртка чыгарбай, жакшылыкты бекемдеп, бирге боло билүү жөндөмүнөн баалуураак нерсе дээрлик жок.
Жана, балким, так ушул жерде бул бөлүмдөрдүн эң жубатуучу ойлорунун бири жашырылгандыр. Эгер ошол доордо адам өз денесинен ички бузулуунун белгисин көрсө, бул сот гана эмес, ырайым да болгон. Бул Кудай аны менен али да ал уга алгыдай жакын сүйлөшүп жатканын билдирген. Аны жок кылышпайт, токтотушат. Аны өчүрүшпөйт, кайтарышат. Жети күн — жана артка жолду баштаса болот. Жети күн — жана бузулган байланыш акырындык менен кайра чогулат.
Ошондуктан Тазриа–Мецоранын негизги сабагын мындайча айтса болот: чыныгы ыйыктык адам жалгыз болуп, ага эч ким тоскоол болбогондо эмес, жанында башкалар болгондо сыналат. Чыдамкайлык керек болгон жерде. Кең пейилдүүлүк керек болгон жерде. Салыштырбоо, басынтпоо, талкуулабоо, башканын алсыздыгын жалпы мейкиндиктин мазмунуна айлантпоо керек болгон жерде. Жакшылыкты көрүп, так аны колдой билүү керек болгон жерде.
Жана эгер адам муну үйрөнсө, анын Жаратуучу менен байланышы тереңирээк болот. Анткени жакынын кыйратпаган адам Кудай дүйнөдөн эмнени каалай турганын түшүнө баштады. Ал эми адамды жашоодон сүрүп чыгарбай, жашоого кайтара билген адамдын өзү Кудайлык нурдун өткөргүчүнө айланат.
