Сәтсіздік пе, әлде сынақ па?
Сәтсіздіктерге қалай қарау керек деген сұрақ кез келген істің нәтижесі тек өз күш-жігеріне ғана тәуелді емес деп сенетін адамда сөзсіз туындайды. Бірақ бұл идея — табыс немесе сәтсіздік «Жоғарыдан» шешіледі деген идея — өздігінен ештеңені түсіндірмейді. Ол тек шеңберді белгілейді: адам әрекет етеді, Құдай шекараларды қояды. Ал нақты бір шекараның осы жерде және қазір нені білдіретінін қалай түсіну — бұл енді ішкі жұмыстың саласы.
Әдетте адамдар кедергілердің екі түріне тап болады, бірақ оларды ажырату қиын болуы мүмкін.
Бірінші түрі — түзетуші. Ол таңдалған бағыт күш-жігерді екі есе арттырса да мақсатқа жеткізбейтінін көрсетеді. Кейде бұл анық: әрі қарайғы жол объективті түрде жабық, баламалар көрініп тұр, және бұрынғы жоспардан бас тарту болып жатқан нәрсенің мәнін қиратпайды.
Екінші түрі — қарсылық. Ол бағыттың қатесін көрсетпейді, ниеттің күшін тексереді. Мұндай кедергілер: «Бұрыл», — демейді. Олар: «Әрі қарай жүруге қаншалықты дайын екеніңді тексер», — дейді.
Теорияда айырмашылық қарапайым. Іс жүзінде — көбіне шешілмейтін. Екі жол бірдей сенімді көрінуі мүмкін. Екеуі де аз ресурстарды талап етуі мүмкін. Екеуінің де алдын ала есептеу мүмкін емес салдарлары болуы мүмкін. Оның үстіне, белгісіздік фактісінің өзі титықтатады: адам қайда жылжу керектігін білмегенде, ол қозғалысқа қажет қуатты жоғалтады.
Мұндай жағдайда не істеу керек?
Әдетте адамдар бағытты көрсететін белгіні көруге үміттенеді. Бірақ мәселе мынада: мұндай жағдайлардың өзі оқудың бір бөлігі. Егер жол айқын болса, шешім автоматты түрде қабылданар еді — жай ғана бұйрықты орындайтын адамдағыдай. Белгісіздік міндетті ересек етеді: тек таңдау ғана емес, таңдаудың техникалық операция емес, жауапкершіліктің бір бөлігі екенін түсіну керек.
Кейде күтуге тура келеді. Енжарлық мағынасында емес, фактіні уақытша қабылдау мағынасында: қазір айқындық жоқ. Және егер адам іздеуді тоқтатпаса, ой еңбегінен бас тартпаса, жауапкершілікті басқаға артпаса, — ерте ме, кеш пе, контекст бағыттардың бірі екіншісінен мағыналырақ болатындай қалыптасады. Бұл тұрмыстық мағынадағы «белгі» емес, адам бастан кешіретін ішкі және сыртқы динамиканың нәтижесі.
Әлі осы нүктеде тұрған адамға «Құдай көмектеседі» деп айтуға бола ма? Формалды түрде — иә. Адами тұрғыдан — жоқ. Өйткені қиындықтан шығып кеткен адамды жұбататын сөз іс жүзінде ешқашан оның ішінде жүрген адамға көмектеспейді. Ол үшін бұл сөздер абстрактілі, кейде тіпті ашуландыратын болып естіледі. Оған уәделер емес, оның жағдайының қиын екенін — оны сөздермен жеңілдетуге тырыспай — мойындау керек.
Бірақ адал және бос сылтаусыз айтуға болатын нәрсе бар.
Кейде кедергі жолды көрсету үшін емес, адам өзі сүйенуге үйренген адамдардың шекарасын көруі үшін болады.
Мұны қабылдау оңай емес, бірақ дәл жолдың осындай бөліктері адамдық ортаның қаншалықты шектеулі екенін және ешкім дұрыс-бұрыстығын айта алмаса да, өз шешімдеріңе сүйенуді үйренудің қаншалықты қажет екенін көрсетеді.
Таңдау есептелмейтін және керекті сәтте айқындалмайтын жағдайлар болады. Нәтижеге кепілдіксіз әрекет етуге тура келеді. Міне, сенімнің ересек түрі осы: ғажайыпты күту емес, айқындық шешімге дейін емес, одан кейін келетін әлемде өмір сүруге келісу.
Ақыр соңында «алдымда қандай кедергі тұр» деген сұрақ жауап жоқ болғандықтан емес, бұл жауапты алдын ала алу мүмкін болмағандықтан ашық қалады. Тек адал, салмақты, қиындықтардан қашпай және өзін-өзі алдамай әрекет етуге болады. Кейде бағыт үдеріс барысында көрінеді. Кейде — бағыттан бас тарту арқылы. Кейде — нәтижеден маңыздырақ болып шығатын тәжірибе арқылы.
Бұл міндетті жеңілдетпейді, бірақ оны адал етеді: шешім адамның қолында қалады. Ал шешімнен кейін жолдың қандай болатыны — енді толықтай емес.
Мен әмбебап алгоритм бере алмаймын. Бірақ растай аламын: айқындықтың болмауы — қате емес, адам кемелденуді үйренетін әлем құрылымының бір бөлігі. Және бұл мағынада қиындықтың өзі де — әзірге жауап болмаса да, жол.
