Эмне үчүн өз эмоцияларыңды башкара билүү маанилүү (жана бул ыйман менен кантип байланышкан).
Биздин жашообуздагы эң таң калыштуу нерселердин бири — сезимдерибиз жана жүзүбүздүн туюнтмасы канчалык көп өзүнчө жашашы. Биз бир нерсени айтып, башкасын кылып, ал эми ичибизден — кайнап жатышыбыз мүмкүн. Же тескерисинче: ичте баары таза жана тынч, бирок сырттан бирөөнү жеп салгыбыз келгендей көрүнөбүз.
Бул, сыягы, жөн гана адамдык нерсе — эмоциялар, маанай, реакция. Бирок ыймандуу адамдын көз карашы боюнча — бул майда-барат нерселер эмес. Бул бизди калыптандырган нерсе. Жана биз айланадагы дүйнө менен ошолор аркылуу байланышабыз. Адамдар менен. Жана — Кудай менен.
Эмоциялардын эки деңгээли
Бардык эмоцияларды эки бөлүккө бөлсө болот:
- Ичибизде эмнени сезгенибиз.
- Аны сыртка кантип көрсөткөнүбүз.
Жана эки деңгээл тең, канчалык парадоксалдуу болбосун, көңүлдү жана эмгекти талап кылат. Биз «идеалдуу» же «кемчиликсиз» болууга милдеттүү болгондуктан эмес. Дал алардан жашообуздун сапаты — жана башкалар менен байланышыбыздын тереңдиги көз каранды болгондуктан.
Эмне үчүн бул ушунчалык маанилүү?
Еврей акылмандары бул жөнүндө көп жазышкан. Мисалы, «Авот» трактатында (этикалык насааттар) мындай делет: «Ар бир адамды жылуу жүз менен тосуп ал». Башкача айтканда, жөн гана сылык бол эмес. Жагдайга карабастан адамга баалуу бирөөгө карагандай мамиле кылууга аракет кыл.
Атүгүл мындан да күчтүү ырастоо бар: эгер сен башка адамга колуңдан келгендин баарын берсең, бирок суук жүз менен — сен ага эч нерсе бербегендейсиң. Ал эми эгер сен аны жылуу жүз менен тосуп алсаң, атүгүл эч нерсе бербесең да — бул сен ага баарын бергендей.
Бул ашыра айтуу эмес. Бул — адам табиятын так байкоо. Баарыбыз бизге кандай мамиле кылышканын курч сезебиз. Атүгүл эч нерсе айтышпаса да. Үн ыргагы, көз караш, жүздүн туюнтмасы — бир секундда окулат.
Ички дүйнө да көңүлдөн сырт калбайт
«Орхот цадиким» («Адилеттердин жолдору») китеби түшүндүрөт: баары сезүүлөрдөн башталат, биз чындыкты кантип кабыл алганыбыздан — көрүү, угуу, тийүү аркылуу. Бирок андан ары бул эмоцияга, ойго, адатка айланат. Мына, эми жүрөктө же көрө албастык, же ыраазычылык жашайт. Же ачуу, же сабыр. Же менменсинүү, же момундук.
Рамбам (эң улуу еврей ойчулу) айтат: ар бир сапаттын чеги бар. Сараңдык бар — жана ысырапкорлук. Жамандык бар — жана эрксиз көнүмдүүлүк. Текебердик бар — жана өзүн-өзү басмырлоо. Милдет — алтын ортону табуу. Тең салмакта болуу. Эмоцияларды «кесип салуу» эмес, алар менен туура жашоону үйрөнүү.
Чек кайда экенин кантип түшүнсө болот?
Сиз: «Ортонун кайда экенин кантип түшүнсө болот? Мен качан жөн гана орундуу ачууланам, ал эми качан жарылып кетем? Акылга сыярлык катаалдык кайда, ал эми ырайымсыздык кайда?» — деп айтышыңыз мүмкүн.
Мына ушул жерде Рамбам жөнөкөй, дээрлик медициналык нерсени айтат: эгер сен чектерди сезүүнү жоготсоң, муну түшүнгөндөргө бар. Акылмандарга, мугалимдерге, Тооратты окуган адамдарга. Алар «ыйык» болгондуктан эмес. Аларда координаттар системасы болгондуктан. Алар жандын «оорусу» эмне экенин көрүшөт — жана аны кантип дарылоону билишет.
Эмоционалдык өзүн-өзү көзөмөлдөө — «сезимдерди өчүрүү» эмес
Бул басуу жөнүндө эмес. Бул аң-сезимдүүлүк жөнүндө.
Сен ачууланасың — макул. Эми сура: мен муну менен эмне кылам? Аны таарынычка, жарылууга, мамилени үзүүгө айлантамбы? Же анын артында эмне турганын түшүнүп, башкача жооп берүүнү тандаймбы?
Сен кыжырданып турасың — демек, сен тирүүсүң. Бирок сенде тандоо бар: реактивдүү жандык болуубу, же аң-сезимдүү адам болуубу.
Эмне үчүн бул дал ыйман көз карашынан маанилүү?
Анткени ыйман — тиленүү жана осуяттар гана эмес. Бул — сен күн сайын кантип жашаганың. Кассирге кантип жооп бергениң. Балага кантип караганың. Жагымсыз сөздөргө кантип жооп бергениң. Жана дал ушунда — сенин жетилгендигиң. Жана сенин руханийлигиң.
«Пеле Йоэц» китеби айтат: адам кубаныч жана жакшылык менен канчалык толгон болсо — ал Кудайга ошончолук кызмат кыла алат. Башкача айтканда, одоно айтсак, эгер сен ичиңден бош же ачуулуу болсоң — Жаратуучу менен чыныгы байланыш кура албайсың. Ал эми эгер сенде ички нур болсо — анын өзү эле кызмат.
Анда, эмне кылуу керек?
- Эмнени сезгениңе жана ошол учурда кандай көрүнгөнүңө көңүл бур.
Бул «баарына жылмай» оюну эмес. Бул өзүңдү чынчыл байкоо. - Алгачкы импульстарга ишенбе.
Алар көбүнчө оорудан, чарчоодон, коркуудан келип чыгат. Өзүңө тыныгуу бер. - Тең салмакта боло билгендерден үйрөн.
«Идеалдууларды» издебе. Чыныгыларды изде. - Бил: сенин эмоционалдык ишиң — руханий жашооңдун бир бөлүгү.
Жана ал тиленүүдөн, орозодон же кайрымдуулуктан эч кем маанилүү эмес.
Кудай бизге эмоцияларды жаза катары эмес, курал катары берген.
Ал эми аны менен эмне кылуу — эми биздин тандообуз.
