Бней Ноах жолы: жасырынды ашу

Бней Ноах жолына келген адам көбінесе қызығушылықтан келмейді. Қызығушылық есікті ашуы мүмкін, бірақ ол есіктен қызыққан көрермен емес, ішінде жауапкершілік оянған адам кіреді. Ол сенім тек толғаныс емес, тек жұбаныш емес, тек қандай да бір қауымға тиесілілік емес екенін түсіне бастайды. Сенім — әрбір әрекеттің салмағы бар шындықта Құдайдың алдында өмір сүру тәсілі.

Бней Ноах жолы өте қарапайым әрі өте қиын мойындаудан басталады: Құдай тек Исраилге ғана емес, бүкіл адамзатқа үн қатады. Тора Исраилге Келісім халқы ретінде берілген, бірақ оның нұры еврей халқының ішінде тұйықталып қалмаған. Әлемнің Құдайдың ниетінде өз үлесі бар. Халықтардың өз жауапкершілігі, өз қадір-қасиеті және өз жолы бар. Сондықтан Бен Ноах — «жартылай еврей» емес, екінші сұрыпты адам емес және бөтен болмысқа үміткер емес. Бұл — адамзатқа берілген әмбебап Келісімді өз мойнына алып, өмірін Жалғыз Құдайға қызмет ретінде құра бастаған адам.

Ол түсінуі керек алғашқы нәрсе: жол сыртқы діни формадан емес, өмірдің негізінен басталады. Нұх ұрпақтарының жеті өсиеті — жаттап алып, кейін шетке қоя салатын сәндік минимум емес. Бұл тұлғаның бүкіл рухани және адамгершілік құрылымы өсіп шығатын тамыр. Классикалық баяндауда оларға пұтқа табынуға тыйым, Құдайға тіл тигізуге тыйым, кісі өлтіруге тыйым, ұрлыққа тыйым, азғындыққа тыйым, тірі жануардың бір бөлігін жеуге тыйым және әділ сот пен қоғамдық тәртіп орнату міндеті кіреді.

Бірақ дәл осы жерден басты сұрақ басталады: бұл жеті өсиет жолдың соңы ма, әлде басы ма? Бұл сұрақта әртүрлі көзқарастар бар. Пинхас Полонский рав Ури Шеркидің бағытын қолдайтынын ашық айтады: жеті өсиет — Бней Ноах шегінен шықпауы тиіс максимум емес, жолдың бастауы, одан кейін халықтардан шыққан адам өз қызметін, оқуын және әлемде Құдайлық мәннің ашылуына қатысуын кеңейте алады.

Бұл өте маңызды айырмашылық. Егер жеті өсиетті төбе деп түсінсек, Бен Ноахтың діни өмірі негізінен тыйымдарға келіп тіреледі: пұттарға табынба, өлтірме, ұрлама, бүлдірме. Мұндай жол, әрине, қажет, өйткені бұл негіздерсіз адам өмірі болмайды. Бірақ оларды бастау деп көрсек, адамның алдында әлдеқайда кең кеңістік ашылады: Жаратушыны тану, мінезді түзету, отбасын құру, адал еңбек, қоғамға қатысу, Исраилді құрметтеу, әлемге қамқорлық, мәдениетті, ғылымды, сұлулықты және әділдікті дамыту.

Алдымен адам өз ішіндегі хаосты тоқтатуы керек. Ол әлем тек өз тілектеріне тиесілі сияқты өмір сүруді доғаруы керек. Пұтқа табынуға тыйым оған былай дейді: шектеулі нәрсені шексіз етпе. Ақшаны, билікті, ұлтты, тәнді, идеологияны, ләззатты, тіпті өзіңді де абсолютке айналдырма. Құдайға тіл тигізуге тыйым былай дейді: Құдай туралы сөзді бұзба, киелі нәрсені цинизм, айла-шарғы және зұлымдық үшін пайдаланба. Кісі өлтіруге тыйым былай дейді: басқа адамның өмірі сенің билігіңде емес. Ұрлыққа тыйым былай дейді: бөтеннің дүниесі сен оны қалағаның үшін сенікі болып кетпейді. Азғындыққа тыйым былай дейді: жақындық — ойыншық та, тұтыну да емес, жауапкершілік, адалдық және киелілік аясы. Тірі жануардың бір бөлігін жеуге тыйым былай дейді: адамның жануарлар әлеміне билігі де мейірімділікпен шектелуі тиіс. Ал сот міндеті былай дейді: әділдік тек жеке сезім болып қала алмайды; ол қоғамның құрылымына айналуы керек.

Сондықтан «Мен қандай еврей әдет-ғұрыптарын қабылдай аламын?» деген сұрақтан бастамау керек. «Менің өмірім Жалғыз Құдайдың билігін әлі қай жерде мойындамайды?» деген сұрақтан бастау керек. Бұл тереңірек сұрақ. Діни формаларды сырттай көшіріп, сонымен бірге тәкаппарлықтың, өкпенің, құмарлықтың, ырымның немесе идеологияның құлы болып қалуға болады. Ал тыныш әрі байыпты бастауға да болады: пұттардан бас тарту, ақша ісінде адалдық орнату, сөзді тазарту, қарым-қатынасты түзету, адамдарды қорлауды тоқтату, өмір үшін Құдайға шүкір етуді үйрену, өзіңмен жұмыс істеу және айналаңда әділдік кеңістігін құру.

Бен Ноах еврейлерге еліктеуден бастамауы керек. Бұл ең нәзік қателіктердің бірі. Исраилдің өз Келісімі, өз міндеттері, өз тарихи миссиясы және өсиеттерінің өз ішкі құрылымы бар. Халықтардың Құдайдың ниетіне кіретін басқа есігі бар. Бней Ноах жолы Исраил мен халықтардың арасындағы айырмашылықты жоймайды, қайта бұл айырмашылықты жемісті етеді. Полонский басқа бір жерде жазғандай, Тора барлығына қатысты, бірақ әртүрлі дәрежеде: барлығы үшін — жеті өсиет, Исраил үшін — өсиеттердің ерекше толықтығы, ал Исраилдің өз ішінде де міндеттердің әртүрлі деңгейлері бар.

Бұл Бен Ноахтың рухани кемелдігі өзі мен Исраилдің арасындағы шекараны өшіруде емес, сол шекараның мәнін түсінуде екенін білдіреді. Исраил — діни қызметшілер халқы, тарихтағы Тораның тасушысы. Халықтар — енжар көрермен емес, әлемде Құдай нұрының ашылуына қатысушылар. Бен Ноах Исраилді құрметтегенде, Тораны дұрыс түрде оқығанда, еврей халқының Құдайлық миссиясын қолдағанда және өз өмірін Жаратушының еркімен құрғанда, ол «сыртта» тұрмайды. Ол ортақ ниеттегі өз орнында тұр.

Келесі қадам — оқу. Бірақ оқу мәліметтер жинау емес, сананы қалыптастыру болуы керек. Бен Ноах Жалғыз Құдайға сенімнің негіздерін, жеті өсиеттің мәнін, Танахтың негіздерін, Исраилдің тарихын, адамзатқа арналған әмбебап Тора мен Исраилдің ерекше Келісімі арасындағы айырмашылықты білуі керек. Ол үшін сенімді ұстаздардан оқу маңызды — интернетті раввинге айналдырмай және дінді кездейсоқ сөздерден құрамай. Рав Шеркидің көзқарасы бойынша Бен Ноах мәртебесін ресми қабылдау үш раввиннен тұратын соттың алдында өтуі мүмкін, дегенмен адам сыртқы рәсімді күтпей-ақ өсиеттерді жеке өзі ұстана бастай алады.

Бірақ оқудың өзі қателіктен құтқармайды. Ақыл да алтын немесе билік сияқты пұтқа айналуы мүмкін. Сондықтан оқумен қатар мінезбен жұмыс жүруі керек. Бен Ноах адалырақ, жауаптырақ, бейбітшілірек, сөзінде дәлірек, басқалардың ауыртпалығына мұқият бола түсуі керек. Егер білім адамды тәкаппар етсе, ол әлі Тораға айналмаған. Егер оқу айналадағыларды менсінбеуге алып келсе, ол Құдайға жақындатпаған. Егер адам Жалғыз туралы айтып, ал оның үйінде бейбітшілік азая берсе, ол жолдың басын әлі түсінбеген.

Қоғамға деген қарым-қатынас ерекше орын алады. Жеті өсиет жалғызбасты тақуалардың дінін жасамайды. Олар әлемді құруды талап етеді. Олардың соңғысы — сот міндеті — әділдік институттарда, заңда, әділеттілікте, биліктің жауапкершілігінде, әлсіздерді қорғауда көрініс табуы керек екенін көрсетеді. Бен Ноах: «Мен Құдайға сенемін, ал қоғам маған қатысы жоқ», — дей алмайды. Егер Құдай — әлемнің Жаратушысы болса, дүниелік өмір де түзетілуі керек. Адал бизнес, әділ сот, адам өміріне құрмет, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес, кедейлерге қамқорлық, отбасын қорғау, еңбектің қадірі — мұның бәрі дінге қатысты сыртқы саясат емес, діни өмірдің өзі, оның әмбебап өлшемінде.

Мұнда Полонскийдің әмбебап құндылықтар туралы кең ойы ерекше маңызды. Ол ғылым, технология, өнер, қоғамның дамуы, экология сияқты салаларды және жалпыадамзаттық шығармашылықтың басқа түрлерін діни санаға кіріктіру қажеттігі туралы жазады. Ол үшін бұл қазіргі заманға жай ғана жол беру емес, тарихта Құдайлық ұшқындардың ашылуының бір бөлігі.

Бен Ноах үшін мұның тікелей маңызы бар. Оның жолы адам тек тыйымдарды оқып, қателесуден қорқатын тар діни қуысқа айналмауы керек. Керісінше, ол адамзат өркениетінде Құдайдың қатысуын ашуы керек. Әлемді адал зерттейтін ғалым жаратылысты тану арқылы Жаратушыға қызмет ете алады. Адамгершілікті бұзбай сұлулықты ашатын суретші бейне мен форма арқылы Жаратушыға қызмет ете алады. Әділдікті қорғайтын судья заң арқылы Жаратушыға қызмет етеді. Балаларын адалдық пен сенімде тәрбиелейтін ата-ана үй арқылы Жаратушыға қызмет етеді. Көшені тазалайтын, табиғатқа қамқор болатын, адал іс құратын, адамдарды татуластыратын, ашуын тежейтін адам да әлемді түзетуге қатысады.

Сондықтан Бен Ноах Құдайды табу үшін әлемнен қашуға міндетті емес. Ол әлемде Құдайсыз жердегідей өмір сүруді тоқтатуы керек. Әмбебап сенімнің кемелдігі осында: «діни» нәрсені «қарапайым өмірден» бөлмей, дәл қарапайым өмір сенімді сынайтын орын екенін көру.

Бірақ бұл жолда қауіптер бар. Бірінші қауіп — жаңа, қолдан жасалған дін ойлап табу. Адам иудаизмнен аздап, бұрынғы әдеттерінен аздап, мистикадан аздап, жеке қиялдарынан аздап алады да — мұны Бней Ноах жолы деп атайды. Бірақ Бней Ноах жолы қиялға емес, Келісімге сүйенеді. Оның күші дәл оны адамның ойлап таппағанында. Сондықтан жаңа рәсімдерден, өзін-өзі тағайындаған пайғамбарлықтардан, жалған каббаладан, тұлғаға табынудан және көшбасшының харизмасы Құдайға адалдықты алмастыратын қауымдардан сақ болу керек.

Екінші қауіп — діни қызғаныш. Адам еврей дәстүріне қарап: «Оларда өсиеттер көбірек, мерекелер көбірек, мәтіндер көбірек, демек менде руханилық азырақ», — деп ойлайды. Бірақ бұл балалық түсінік. Рухани өмірде «көбірек» әрқашан «менікі» дегенді білдірмейді. Әр Келісімнің өз өлшемі бар. Бен Ноах Исраилді қызғанбай, Исраилдің бар болғаны үшін Құдайды мадақтауы керек. Ал егер адамда еврей халқына кіруге деген терең әрі тұрақты тілек шынымен туса, бұл — адалдықты, ниеттерді тексеруді және тек еврейлік рухани сұлулықты ғана емес, еврей тағдырын қабылдауды талап ететін гиюрдың жеке мәселесі.

Үшінші қауіп — жеті өсиетті құрғақ заңдық минимумға айналдыру. Сонда адам тек: «Маған не тыйым салынған?» — деп сұрайды. Бірақ кемел сұрақ басқаша естіледі: «Мен арқылы әлемде Құдай нұры көбейетін адам қалай бола аламын?» Тыйымдар кеңістікті тазартады. Бірақ тазартылған кеңістік жақсылықпен, даналықпен, шүкіршілікпен, адалдықпен, жауапкершілікпен және шығармашылықпен толтырылуы керек.

Төртінші қауіп — фанатизм. Полонский өз еңбектерінде сыни ойлау мен күмәннің догматизмге қарсы ем ретіндегі құндылығын атап өтеді. Ол адамның қабылдауындағы ақиқат өлі зат емес екенін айтады; біздің түсінігіміз дамуы керек, ал күмән діни сананы қарабайырлықтан және өзіне-өзі тым сенушіліктен тазарта алады.

Бен Ноах үшін бұл ерекше маңызды. Жаңа жол көбінесе адамға күшті жаңалық сезімін береді. Оған енді бәрін түсінгендей көрінеді: ақиқат қайда, кім қателеседі, кім пұтқа табынушы, кім әділ, кім құрметке лайық. Дәл осы сәтте тоқтау керек. Сенімнің басталуы басқаларды менсінбеуге құқық бермейді. Жолға жаңа ғана түскен адам үкім шығарудан гөрі көбірек тыңдауы керек. Әлемді түзетуден гөрі өзін көбірек түзетуі керек. Үкім жариялаудан гөрі көбірек оқуы керек.

Бесінші қауіп — ішкі адамгершілік сезімді басу. Полонский этикалық түйсіктің маңызы туралы, тіпті діни жүйемен шиеленіске түскенде де жай ғана лақтырып тастауға болмайтын ішкі үн туралы жазады. Бұл әрбір субъективті серпіннің өздігінен дұрыс екенін білдірмейді. Бірақ бұл Құдайдың адамға тек сырттан, заң арқылы ғана емес, іштен, ар-ождан арқылы да үн қататынын білдіреді.

Бен Ноах мойынсұнушылық пен ар-ожданды ұштастыруды үйренуі керек. Ар-ожданы жоқ мойынсұнушылық қатыгездікке айналады. Мойынсұнушылығы жоқ ар-ождан өзімбілемдік моральға айналуы мүмкін. Кемел сенім олардың бірлігін іздейді: заң ар-ожданды тазартады, ал ар-ождан заңның тасқа айналуына жол бермейді.

Ендеше іс жүзінде неден бастау керек?

Жалғыз Құдайды мойындаудан және пұттардан — тек ежелгі емес, қазіргі пұттардан да — бас тартудан бастау керек. Содан кейін жеті өсиетті тізім ретінде емес, өмірдің картасы ретінде зерттеу керек. Осыдан кейін адам өз шындығының негізгі салаларын тексеруі керек: сөз, ақша, жыныстық өмір, қарым-қатынас, тамақтану, жұмыс, азаматтық жауапкершілік, Исраилге және басқа адамдарға деген көзқарас. Бней Ноах жолы еврейлік ойыны ретінде де, минималды мораль ретінде де емес, халықтардың Құдайдың ниетіне байыпты қатысуы ретінде түсінілетін сенімді оқу ортасын табу керек.

Қарапайым дұға орнату керек. Ұзын мәтіндерден бастау міндетті емес. Күн сайын Жаратушыға өз сөзіңмен жүгінуге болады: шүкір ету, даналық сұрау, қателіктерді мойындау, түзелуге күш сұрау. Дұға істен қашу болмауы маңызды. Егер адам адалдық үшін дұға етсе, ол адалырақ болуы керек. Егер бейбітшілік үшін дұға етсе, жанжалды азырақ қоздыруы керек. Егер нұр сұраса, өз ішіндегі қараңғылықты жақсы көруді тоқтатуы керек.

Дереу түзету үшін бір саланы таңдау керек. Мысалы, ұсақ-түйекте өтірік айтуды тоқтату. Қарызды қайтару. Адамдарға құрал ретінде қарауды тоқтату. Үйден пұтқа табынушылықпен немесе оккультизммен байланысты заттар мен тәжірибелерді алып тастау. Құдай туралы мысқылмен айтуды тоқтату. Отбасында тәртіп орнату. Еңбекті адал ету. Танахты жүйелі түрде оқи бастау. Мұқтаждарға көмектесу. Бұл қарапайым әрекеттер дабыралы мәлімдемелерден маңыздырақ.

Исраилді саяси жаңалық ретінде емес, рухани тарихтың орталық элементі ретінде көруді үйрену керек. Полонскийдің ойында Исраил мемлекеті және еврей халқының өз жеріне оралуы — ұлттық жаңғыру әмбебапырақ миссияға ұласуы тиіс үлкен үдерістің бір бөлігі. Ол «Сүлейменге жол салу» қажеттігі туралы айтады — яғни Исраилдің ықпалы бүкіл адамзат үшін ашылатын кезеңге.

Бен Ноах үшін бұл мынаны білдіреді: Исраилмен байланыс соқыр идеология болмауы керек, бірақ ол немқұрайлы да бола алмайды. Исраил — жай ғана елдердің бірі емес. Бұл — Тора тарихқа сол арқылы енген халық. Исраилді қолдау — Құдай сөзінің әлемде тек жеке сенім ретінде ғана емес, тарихи шындық ретінде де естілу мүмкіндігін қолдау. Сонымен бірге Исраилді қолдау сыни ойлаудан, адамгершілік жауапкершіліктен және адам қадір-қасиетіне құрметтен босатпайды.

Сондай-ақ Бней Ноах жолы тек жеке әділдік емес, адамзатты кемелірек күйге дайындау екенін түсіну керек. Халықтар өз мәдениетін жоймай және Исраилге сіңіп кетпей Жалғыз Құдайға бет бұрғанда, шынайы әмбебаптық басталады. Айырмашылықтарды өшіретін әмбебаптық емес, әртүрлі халықтарды Жаратушының, әділдіктің және бейбітшіліктің төңірегіне біріктіретін әмбебаптық.

Осы мағынада Бен Ноах өте маңызды орында тұр. Ол Тораның тек еврейлер үшін ғана маңызды емес екенін куәландырады. Ол халықтарға өз төлтумалығын сақтау үшін пұттарға табынудың қажеті жоқ екенін көрсетеді. Ол Жалғыз Құдайға сенім әртүрлі тілдерде, мәдениеттерде, кәсіптерде және тарихи тағдырларда өмір сүре алатынын дәлелдейді. Ол иудаизмнің бүкіл адамзатқа бағытталған қырын ашуға көмектеседі.

Дегенмен жол кішіпейіл болып қалуы керек. Бен Ноах жеті өсиетті білгеннің ертеңінде әлемнің ұстазы болып шыға келмейді. Алдымен ол шәкірт болады. Содан кейін — адалырақ өмір сүретін адам. Содан кейін — қасында басқаларға Құдайға сену жеңілірек болатын адам. Тек содан кейін ғана, бәлкім, оның өмірі өзі ілімге айналады.

Бней Ноахқа қойылатын басты талап — сыртқы діни көрсетушілік емес, адам өміріндегі Құдайға адалдық. Ұрламау, өлтірмеу, отбасын бұзбау, пұттарға табынбау, Құдайдың есімін қорламау, тіршілік иесіне қатыгез болмау, әділдік құру — бұл «кішкентай минимум» емес. Бұл — өркениеттің іргетасы. Бірақ іргетас берік болса, оның үстіне үй салуға болады: дұға, даналық, мәдениет, мейірімділік, жауапкершілік, сұлулық, Исраилді қолдау, Тораны оқу және әлемді түзету.

Мұндай жол адамды еврей етпейді. Етпеуі де керек. Ол оны әлем халықтарының ішіндегі әділ адам етеді. Ал бұл төменгі саты емес, ұлы міндет. Өйткені Құдай тек Исраилді жаратқан жоқ. Ол адамзатты жаратты. Ал егер Исраил Тораны нұрдың қайнар көзі ретінде алып жүрсе, халықтар бұл нұр қабылданатын, сынатын, көбейетін және өмірге енетін кеңістікке айналуы керек.

Бен Ноах жеті өсиеттен басталады. Бірақ ол тыйымдар тізімімен аяқталмайды. Ол пұттардан бас тартудан басталады. Бірақ Құдайды адалдықта, әділдікте, сұлулықта, ақылда, отбасында, қоғамда және тарихта ашумен жалғасады. Ол жеке шешімнен басталады. Бірақ халықтар жойылмайтын да, бір-бірімен жауласпайтын да, әрқайсысы өз тілінде Жалғыз Жаратушыны мойындап, әлемді түзетуге қатысатын болашаққа жетелейді.

Бней Ноахтың ережелері мен практикалық этикасы

Адам Бней Ноахтың жеті өсиеті туралы естігенде, бұл тым қысқа бір нәрсе туралы сияқты көрінуі мүмкін. Небәрі жеті ереже — толыққанды рухани өмір үшін бұл жеткілікті ме? Бірақ бұл әсер тек үстірт қарағанда ғана пайда болады. Шын мәнінде, жеті өсиеттің әрқайсысы бір тар нұсқаулық емес, өмірдің тұтас бір саласы. Олар заңның жеті жолына емес, адам сол арқылы Құдайға, өзіне, басқа адамға, қоғамға және бүкіл тіршілікке дұрыс қарым-қатынасқа кіретін жеті қақпаға ұқсайды.

Бней Ноахтың жеті өсиеті — қорқыныштың діні емес. Олардың мақсаты адамның үнемі қателесуден қорқып, айналасында тек тыйымдар бардай сезіммен өмір сүруі емес. Олардың мақсаты — өмірді дұрыс іргетасқа қою. Алдымен адам әлемді, өзін және басқаларды бүлдіруді тоқтатуы керек. Содан кейін ол құруды үйренеді. Сондықтан Бней Ноахтың практикалық этикасы тыйымдардан басталады, бірақ олармен аяқталмайды. Тыйым бүліну басталатын шекараны көрсетеді. Ал осы шекараның ішінде адам жақсылықты өсіруі керек.

Бірінші өсиет — пұтқа табынуға тыйым. Қарапайым деңгейде бұл адам жалған құдайларға, табиғат күштеріне, рухтарға, бейнелерге, адамдарға, өлгендерге, періштелерге, жұлдыздарға, ақшаға, билікке немесе өзіне табынбауы керек дегенді білдіреді. Бірақ іс жүзінде бұл өсиет әлдеқайда тереңірек. Пұтқа табыну адам шектеулі затқа абсолютті билік телитін жерде басталады. Оның үйінде мүсін болмауы мүмкін, бірақ ол табысқа табынуы мүмкін. Ол пұтқа табынушылардың дұғаларын оқымауы мүмкін, бірақ ақша бәрін шешетіндей өмір сүруі мүмкін. Ол Құдай туралы айтуы мүмкін, бірақ іс жүзінде Құдайдан гөрі қоғамдық пікірден көбірек қорқуы мүмкін.

Сондықтан Бен Ноах өз өмірін Жаратушының орнын басатын тәуелділіктің барлық түрлерінен біртіндеп тазартуы керек. Бұл тек діни культтерге, сиқырға, бал ашуға, астрологияға, оккульттік тәжірибелерге, әулиелерге, рухтарға немесе күштерге табынуға ғана емес, ішкі культтерге де қатысты: ләззат культі, өкпе культі, өз дұрыстығының культі, ұлт культі, саяси көшбасшы культі, тән культі, қорқыныш культі.

Мұндағы практикалық ереже мынадай: адам Құдайдан басқа түпкілікті қорғаныстың, мәннің және биліктің қайнар көзі деп санайтын нәрсенің бәрі тексерілуі тиіс. Егер ол оны іштей күйремей жоғалта алмаса, бұл қазірдің өзінде пұтқа айналған. Егер ол сол үшін өтірік айтуға, басқаны қорлауға, ар-ожданын сатуға немесе Құдайды ұмытуға дайын болса, бұл қазірдің өзінде түзетуді қажет етеді.

Пұтқа табынуға тыйым адамды еркіндікке үйретеді. Пұт әрқашан құлдыққа салады. Құдай азат етеді, өйткені Оның алдында адам заттардың, құмарлықтардың және адамдардың құлы болудан қалады. Сондықтан Бен Ноахтың алғашқы практикалық жұмысы — өзінен сұрау: мен шын мәнінде кімге қызмет етемін? Мен бәрінен бетер неден қорқамын? Мен не үшін ақиқатты аттап өтуге дайынмын? Менің өмірімде абсолюттің орнын не алып тұр? Бұл сұрақтарға жауаптар көбінесе сенім туралы ресми мәлімдемелерден маңыздырақ.

Екінші өсиет — Құдайға тіл тигізуге тыйым. Сыртқы деңгейде бұл Құдайды қарғауға, Оның есімін қорлауға, Ол туралы менсінбей айтуға тыйым. Бірақ практикалық этикада бұл адамның бүкіл сөзіне қатысты. Құдайдың есімін бос, дөрекі, айлакерлікпен қолдануға болмайды. Өтірік, зорлық, пайда, тәкаппарлық немесе адамдарды бақылау үшін Құдайды сылтау етуге болмайды. Шын мәнінде «Мен қалаймын» дегенді айтқысы келгенде, «Құдай қалайды» деп айтуға болмайды.

Міне, осы жерден сөз этикасы басталады. Бен Ноах шындықты айтуды, сөзді қаруға айналдырмауды, адамдарды қорламауды, жала жаппауды, өсек таратпауды, жалған уәде бермеуді, діни сөздерді қысым үшін пайдаланбауды үйренуі керек. Адам Құдайды тікелей қарғамауы мүмкін, бірақ өз мінез-құлқымен Оның есімін қорлауы мүмкін: сенім туралы айтып, бір мезгілде алдаса; әділдік туралы айтып, әлсіздерді қорласа; Жаратушы туралы айтып, қатыгездік жасаса.

Практикалық ереже: адам киелі сөздерді неғұрлым жиі айтса, қарапайым сөздерге соғұрлым жауапты болуы керек. Дұғаны отбасындағы әңгімеден, іскерлік хат алмасуды сенімнен, уәделерді Құдайға қызметтен бөлуге болмайды. Егер Құдайдың есімі құрметтелуі тиіс болса, адамның сөзі де тазара түсуі керек.

Бен Ноах антпен сақ болуы керек. Қажеттіліксіз ант бермеген жөн. Ал егер адам сөз берсе, оған байыпты қарауы керек. Орындалмаған уәде сенімді бұзады, ал сенім — адамзат әлемінің негіздерінің бірі. Әрбір қателік қылмыс емес, бірақ сөздегі жеңілтектік жанды біртіндеп бұзады.

Үшінші өсиет — кісі өлтіруге тыйым. Ең айқын деңгейде ол адамды өмірінен айыруға тыйым салады. Бірақ бұл өсиеттің практикалық этикасы физикалық кісі өлтіруден әлдеқайда ертерек басталады. Басқа адамның өмірі Құдайға тиесілі. Сондықтан адамға зат, кедергі, шығын материалы, құрал немесе сөзбен, іспен не немқұрайлылықпен жоюға болатын жау ретінде қарауға болмайды.

Кісі өлтірудің тамыры — құнсыздандыру. Алдымен адам басқадан Құдайдың бейнесін көруді тоқтатады. Содан кейін өзіне жек көруге рұқсат береді. Содан кейін — қорлауға. Содан кейін — оның жоғалуын тілеуге. Содан кейін — зорлықты ақтауға. Сондықтан Бен Ноах тек сыртқы мінез-құлқымен ғана емес, адамдарға деген ішкі көзқарасымен де жұмыс істеуі керек.

Іс жүзінде бұл мынаны білдіреді: басқа адамды әдейі қауіпке ұшыратуға болмайды. Көлікті жауапсыз жүргізуге болмайды. Қауіпті тауарды тәуекелін жасырып сатуға болмайды. Өмірге қауіп төндіретін еңбек жағдайларын жасауға болмайды. Өзің айқын қаза таппай көмектесу мүмкіндігі болса, адамды өлім қаупінде қалдыруға болмайды. Адамды қудалаумен, қорлаумен және тұрақты психологиялық зорлықпен үмітсіздікке жеткізуге болмайды.

Бұл өсиет тән мен денсаулыққа құрметті де қамтиды. Адам өз тәнін Құдай бермегендей бүлдірмеуі керек. Әрине, кісі өлтіруге тыйым ең алдымен басқаның өмірін қорғайды, бірақ одан өз өміріне жауапсыз қарамау міндеті де туындайды. Өзін-өзі бүлдіру, қауіпті тәуелділіктер, өзін жек көру, денсаулықты әдейі елемеу — мұның бәрі рухани жұмысты қажет етеді. Тән құдай емес, бірақ ол қоқыс та емес. Ол — қызметтің құралы.

Практикалық ереже: егер менің әрекеттерім басқа адамның өмірін азырақ қорғалған, азырақ лайықты немесе осалырақ етсе, мен тоқтап, өзімді тексеруім керек. Әділдік басқаның өмірі мен үшін абстракция емес, шындыққа айналған жерден басталады.

Төртінші өсиет — ұрлыққа тыйым. Тар мағынада бұл бөтеннің мүлкін алуға тыйым. Бірақ практикалық өмірде бұл өсиет орасан зор саланы қамтиды: ақша, еңбек, уақыт, сенім, зияткерлік меншік, шарттар, салықтар, қарыздар, уәделер, іскерлік адалдық.

Ұрлық адам бөтеннің затын алған кезде емес, өз тілегін бөтеннің құқығынан маңыздырақ деп шешкен кезде басталады. Сондықтан Бен Ноах ақша мәселелерінде ерекше мұқият болуы керек. Ақша адамның шын мәнінде неге қызмет ететінін тез ашады. Құдай туралы әдемі айтуға болады, бірақ егер адам есеп-қисапта алдаса, жалақыны кешіктірсе, қарызды қайтармаса, сапасыз затты сапалы деп сатса, мәміле кезінде маңызды ақпаратты жасырса, өзі істемеген жұмыс үшін ақы алса — оның сенімі әлі практикалық этика саласына енбеген.

Уақытты ұрлауға болмайды. Жұмысшы өзі орындамайтын жұмыс үшін әдейі ақы алса, уақытты ұрлайды. Жұмыс беруші адал келісілгеннен көбірек талап етсе немесе адамның қорғансыздығын пайдаланса, уақыт пен күшті ұрлайды. Отбасында да ұрлауға болады: назарды, тыныштықты, құрметті, эмоционалдық күшті. Әрбір шаршау күнә емес, бірақ басқа адамды шүкіршіліксіз және жауапкершіліксіз жүйелі түрде тұтыну — бұл қазірдің өзінде адамгершілік мәселесі.

Сенімді ұрлауға болмайды. Жалған жарнама, айла-шарғы, шарттарды жасыру, жалған пікірлер, құжаттардағы алдау, бөтеннің тәжірибесіздігін пайдалану — мұның бәрі ұрлықтың түрлері. Кейде адам: «Бірақ ол өзі келісті ғой», — дейді. Алайда егер келісім алдау, қысым немесе маңызды ақпаратты жасыру арқылы алынса, ол таза емес.

Практикалық ереже: ақша және іскерлік істерде тек формалды заңдылыққа ғана емес, адалдыққа да ұмтылу керек. Заңдағы олқылық арқылы өткізуге болатынның бәрі Құдайдың алдында рұқсат етілген емес. Бен Ноах өзінен сұрауы керек: егер басқа адам мен білетіннің бәрін білсе, ол бұл мәмілеге келісер ме еді? Егер жауап теріс болса, тоқтауға себеп бар.

Бесінші өсиет — азғындыққа тыйым. Бұл сала ерекше ұқыптылықты талап етеді, өйткені адам көбінесе жыныстық қатынасты не құнсыздандырады, не ол туралы айтудан қорқады. Тора жақындыққа лас нәрсе ретінде де, ойын-сауық ретінде де емес, жауапкершілікпен, адалдықпен және қадір-қасиетпен байланысуы тиіс күш ретінде қарайды.

Азғындыққа тыйым жыныстық қатынастың тыйым салынған түрлерін қамтиды: туыстармен жақындық, неке адалдығын бұзу, зорлық, жануарлармен қатынас және адам мен отбасы құрылымын бұзатын басқа қатынастар. Бірақ практикалық этика заңдық минимумнан кеңірек. Бен Ноах жыныстық қатынасқа басқа адам тұтыну затына айналмайтындай көзқарас қалыптастыруы керек.

Бұл мынаны білдіреді: жақындықты билік құралы ретінде пайдалануға болмайды. Адамды алдаумен азғыруға болмайды. Бөтеннің некесін бұзуға болмайды. Сезімдермен ойнауға болмайды. Басқаның тәніне тұлғадан бөлінген зат ретінде қарауға болмайды. Қарым-қатынасты тұрақты өтірікке құруға болмайды. Опасыздықты «солай болып қалды» деген сөздермен ақтауға болмайды. Жақындық саласында ешнәрсе дерлік «өздігінен болып қалмайды»; әдетте адам құлдырау ықтимал болатын жағдайларды алдын ала өзі өсіреді.

Практикалық ереже: жақындық адамның қадір-қасиетін нығайтуы керек, бұзбауы керек. Егер қарым-қатынастан кейін өтірік, қорлау, тәуелділік, опасыздық, жарақат, қанау қалса — демек, адам дұрыс жолдан тайған.

Бен Ноах үшін отбасы — Құдайға қызмет етудің басты мектептерінің бірі. Дәл отбасында абстрактілі адамзатты емес, қасыңдағы нақты адамды сүю қабілеті сыналады. Күйеу, әйел, балалар, ата-ана — жеке руханилықтың фоны емес, руханилық шынайы болатын орын. Интернетте әділ, ал үйде зұлым болуға болмайды. Пікірталаста моральды қорғап, өз отбасыңда сенімді бұзуға болмайды.

Алтыншы өсиет — тірі жануардың бір бөлігін жеуге тыйым. Бір қарағанда ол қазіргі өмірден ең алыс сияқты көрінеді. Бірақ шын мәнінде ол іргелі қағиданы ашады: адамның жануарлар әлеміне билігі бар, бірақ бұл билік мейірімділікпен шектелген. Оған жануарларды пайдалануға рұқсат етілген, бірақ қатыгез болуға рұқсат етілмеген.

Қарапайым мағынада бұл өсиет жануар әлі тірі кезінде одан кесіп алынған етті жеуге тыйым салады. Бірақ одан туындайтын практикалық этика жануарларға қатыгездіктен мүлдем аулақ болуды талап етеді. Жануарды ойын-сауық үшін азаптауға болмайды. Мағынасыз ауыртпалық келтіруге болмайды. Тіршілік иесіне ештеңе сезбейтін зат ретінде қарауға болмайды.

Бұл Бен Ноах вегетариан болуға міндетті дегенді білдірмейді. Бірақ ол мынаны түсінетін адам болуға міндетті: әлсізге билік — жанның сынағы. Егер адам жауап бере алмайтындарға қатыгез болса, бұл қауіпті қасиетті ашады. Жануарларға мейірімділік адамдарға мейірімділікті алмастырмайды, бірақ жүректі тәрбиелеуге көмектеседі.

Практикалық ереже: жануарлар әлемін пайдалануға болады, бірақ азаптауға болмайды. Тамақ, киім, еңбек, шаруашылық — мұның бәрі қатыгездіктен ләззат алудан бөлек болуы керек. Адам күштің қорлау үшін емес, жауапкершілік үшін берілгені туралы ойға үйренуі керек.

Жетінші өсиет — сот пен әділ тәртіп орнату міндеті. Бұл жетеудің ішінде тікелей оң қоғамдық міндет ретінде айтылған жалғыз өсиет. Ол адамзат тек жеке моральмен өмір сүре алмайтынын айтады. Соттар, заңдар, жауапкершілік, әділдік, зорлық пен алдаудан қорғау қажет.

Іс жүзінде бұл Бен Ноах өз елінің әділ заңын құрметтеуі, сыбайлас жемқорлыққа қатыспауы, пара бермеуі және алмауы, жалған айыптауларды қолдамауы, қылмыстарды жасырмауы, куәлікті бұрмаламауы, күштіні тек күшті болғаны үшін ақтамауы керек дегенді білдіреді. Егер адам лауазымда отырса, ол есте сақтауы керек: билік — олжа емес, қызмет.

Бұл өсиет азаматтық жауапкершілікті де талап етеді. «Мен жеке өзім ешкімді өлтірмеймін және ұрламаймын, демек айналадағы әділетсіздік маған қатысы жоқ», — деп айтуға болмайды. Әрине, әр адам мемлекетті түзете алмайды. Бірақ әркім өзі тұрған жерде өтірікке қатыспай алады. Әркім адал куә бола алады. Әркім өз саласында әділдікті қорғай алады. Әркім немқұрайлылықты ізгілікке айналдырмай алады.

Практикалық ереже: егер мен әділетсіздікті көріп, одан да үлкен зұлымдық тудырмай оны азайта алсам, кем дегенде менен не талап етілетіні туралы ойлануым керек. Әрқашан ашық әрекет ету мүмкін емес. Адам әрқашан ерлікпен тәуекелге баруға міндетті емес. Бірақ ол өз бойында немқұрайлылықты тәрбиелемеуі керек.

Осы жеті өсиеттен Бен Ноахтың күнделікті өмір кодексі өсіп шығады.

Таң телефоннан емес, сананы Құдайға қайтарудан басталады. Адам қарапайым сөздермен айта алады: «Әлемнің Жаратушысы, өмір үшін Саған шүкір. Бүгін маған өтірік айтпауға, зиян келтірмеуге, бөтеннің дүниесін алмауға, қорламауға, Сені ұмытпауға көмектес». Мұндай дұға қысқа, бірақ ол күнге бағыт береді. Сөздердің саны емес, кейін солармен үйлесімді өмір сүруге дайындық маңызды.

Күні бойы Бен Ноах үш салаға назар аударады: ой, сөз және іс. Ой — бағыт туатын орын. Сөз — ішкі мен сыртқының арасындағы көпір. Іс — таңдаудың соңғы мөрі. Егер адам ойда құласа, ол сөзге дейін әлі тоқтай алады. Егер сөзде құласа, іске дейін әлі тоқтай алады. Егер іске құласа, ол мойындап, түзетіп, өзін ақтамауы керек.

Адамдармен қарым-қатынаста басты қағида — басқадан құралды емес, Құдайдың бейнесін көру. Бұл жақындарға, әріптестерге, қол астындағыларға, сатушыларға, жұмысшыларға, балаларға, қарттарға, шетелдіктерге, басқа сенімдегі адамдарға, қиын адамдарға қатысты. Адамның қадір-қасиеті оның маған ұнайтынына немесе ұнамайтынына байланысты емес. Тіпті дауласуға, қорғануға немесе жазалауға тура келсе де, алдымда Құдай жаратқан адам тұрғанын сезінуді жоғалтуға болмайды.

Ақшада басты қағида — таза қол. Үлкен сынақтарды күтудің қажеті жоқ. Адам ұсақ-түйекте сыналады: дүкендегі қайтарым ақша, жұмыс сағаттары, бөтеннің заты, табылған әмиян, аударымдағы қате, уәде етілген мерзім, салықтағы адалдық, мәміленің ашықтығы. Ұсақ арамдық жанды Құдай егжей-тегжейде жоқ деген ойға үйретеді. Бірақ адамды құратын немесе бұзатын дәл осы егжей-тегжейлер.

Отбасында басты қағида — адалдық пен бейбітшілік. Кез келген бағамен бейбітшілік емес, зорлықты жасыру емес, ақиқатты басу емес, адамдар бір-бірінен қорықпайтын үй құруға ұмтылу. Ері мен әйелі менсінбеусіз сөйлесуді үйренуі керек. Ата-ана балаларын тек сөзбен ғана емес, үлгімен де тәрбиелеуі керек. Балалар ата-анасының әлсіздігін көрсе де, оларды құрметтеуді үйренуі керек. Үй — адамның алғашқы қауымы. Егер онда адалдық болмаса, руханилық театрға айналады.

Сөзде басты қағида — бүлдірмеу. Бір өткір нәрсе айтпас бұрын Бен Ноах өзінен сұрай алады: мен түзеткім келе ме, әлде жаралағым келе ме? Мен шындықты айтып тұрмын ба, әлде жай ғана у шашып тұрмын ба? Мен жақсылықты қорғап тұрмын ба, әлде қорлаудан ләззат алып тұрмын ба? Кейде қатаң айту керек. Бірақ қаталдық эгоға тәтті болмауы керек. Сөз кек алуға емес, түзетуге қызмет етуі керек.

Өзіне деген көзқараста басты қағида — өзін құдайландырмайтын жауапкершілік. Адам өзін әлемнің орталығы деп санамауы керек, бірақ өзін менсінбеуі де керек. Өзін-өзі кемсіту — кішіпейілділік емес. Кішіпейілділік — Құдайдың алдындағы өз орныңды білу. Адамның қадір-қасиеті бар, өйткені оны Жаратушы жаратқан. Оның міндеттері бар, өйткені ол әлемнің қожайыны емес. Оның үміті бар, өйткені түзелу мүмкін.

Бен Ноахтың практикалық этикасы міндетті түрде тәубені қамтиды. Адам қателесетін болады. Мәселе құламай өмір сүруге бола ма дегенде емес, құлағаннан кейін не істейтінінде. Тәубе тек кінә сезімінен тұрмайды. Ол мойындауды, өкінуді, дұрыс емес әрекетті тоқтатуды, мүмкін болса залалды өтеуді және болашаққа шешім қабылдауды қамтиды.

Ұрласаң — қайтар. Өтірік айтсаң — қажет болған және жазықсыздарды бүлдірмейтін жерде шындықты мойында. Қорласаң — кешірім сұра. Материалдық зиян келтірсең — өте. Сенімді бұзсаң — оның бірден қалпына келуін талап етпе. Тәубе салдарларды жоймайды, бірақ түзелуге жол ашады.

Бен Ноах діни тәкаппарлықтан сақтануы керек. Жолды жаңа бастаған адам кейде айналасындағылардың бәрін тез соттай бастайды: туыстарын, бұрынғы дінін, қоғамды, басқа халықтарды. Бұл қауіпті кезең. Құдайға шынайы жақындау адамды байыптырақ етеді, бірақ тәкаппар етпейді. Ол өтірікті өтірік деп көре алады, бірақ менсінбейтін айыптаушыға айналуға міндетті емес.

Дұрыс этика біртіндеушілікті талап етеді. Бір күнде бүкіл өмірді қайта құруға болмайды. Бірақ алғашқы қадамды шексіз кейінге қалдыруға да болмайды. Нақты бір нәрсені таңдау керек: бүгін мен осы арамдыққа қатысуды тоқтатамын; бүгін мен үйден осы оккульттік тәжірибені алып тастаймын; бүгін мен қарызды қайтарамын; бүгін мен кешірім сұраймын; бүгін мен бір тақырыпты оқи бастаймын; бүгін мен Құдай жоқтай сөйлеуді тоқтатамын.

Біртіндеушілік — әлсіздікті ақтау емес, өсу әдісі. Адам өзгерістер ынта-жігердің лап етуі емес, мінезінің бір бөлігі болатындай алға жылжуы керек. Ертең жоғалып кететін үлкен уәдеден гөрі шағын тұрақты түзету жақсы.

Практикалық жолдың маңызды бөлігі — ортаны таңдау. Адамға тек оның дұрыстығын растайтын емес, адалырақ болуға көмектесетін адамдар керек. Бней Ноах қауымы, егер ол бар болса, оқу, қолдау, дұға, адамгершілік тәртіп және Исраилге құрмет орны болуы керек. Бірақ ол көшбасшы қателеспейтін, сұрақтарға тыйым салынған, сырттағы адамдар менсінбейтін, ал қорқыныш бақылау құралы ретінде пайдаланылатын сектаға айналмауы керек.

Бен Ноах сенімді еврей ұстаздарымен байланысты сақтауы керек, бірақ әрбір тұрмыстық сұрақ бойынша діни рұқсат іздеуге міндетті емес. Оның міндеті — өсиеттерге сүйенетін кемел ар-ожданды тәрбиелеу. Балалық тәуелділік емес, Құдайдың алдында жауапкершілікпен тұру. Сұрақ Бней Ноах заңына қатысты болған жерде құзыретті ұстаздардан сұрау керек. Тұрмыстық даналық туралы сөз болған жерде Тораны, ақылды, ар-ожданды және тәжірибені ұштастыру керек.

Мынаны түсіну ерекше маңызды: Бен Ноах Исраилдің өсиеттерін өзіне міндет ретінде иемденбеуі керек. Ол Шаббатты құрметтей алады, бірақ оны еврей сияқты сақтауға міндетті болып көрінбеуі керек. Ол Тораны оқи алады, бірақ қай бөліктер оған тікелей, қайсысы жалпы даналық арқылы қатысты, ал қайсысы Исраилдің ерекше Келісіміне тиесілі екенін түсінуі керек. Ол дұға ете алады, Құдайды мадақтай алады, игі істер жасай алады, Исраилді қолдай алады, Танахты оқи алады, адамгершілікті дамыта алады. Бірақ ол діни болмысын еліктеуге құрмауы керек.

Бней Ноахтың практикалық этикасы — Құдайдың алдында өзің болу өнері. Пұтқа табынушы емес, еврейге еліктеуші емес, діни тұтынушы емес, Жаратушының билігін қабылдап, өмірін Оның еркімен құратын әлем халықтарынан шыққан адам.

Бен Ноахтың күнделікті ішкі есебін былай тұжырымдауға болады:

Бүгін мен Құдайды мойындадым ба, әлде бәрі тек маған байланысты сияқты өмір сүрдім бе?

Бүгін мен шындықты айттым ба, әлде сөзді бетперде ретінде пайдаландым ба?

Бүгін менің қасымдағы басқа адамның өмірі жеңілдеді ме, әлде ауырлады ма?

Бүгін менің ақшам таза болды ма?

Бүгін менің қарым-қатынасым адал болды ма?

Бүгін мен әлсізге — адамға немесе жануарға — мейірім көрсеттім бе?

Бүгін мен әділдікті қолдадым ба, әлде өтірікке көз жұмдым ба?

Бұл сұрақтар өзін-өзі азаптау үшін емес. Олар адам рухани ұйықтап қалмауы үшін керек. Өйткені ең үлкен қауіп — дөрекі құлдырау емес, ішкі есепсіз өмірге біртіндеп үйреніп кету.

Бней Ноах жолы бір мезгілде қарапайымдылықты да, тереңдікті де талап етеді. Қарапайымдылықты — өйткені оның негіздері анық: пұттарға табынбау, Құдайдың есімін қорламау, өлтірмеу, ұрламау, жақындықты азғындатпау, тіршілік иесіне қатыгез болмау, әділдік құру. Тереңдікті — өйткені бұл негіздердің әрқайсысы өмірдің барлық қабаттарына енуі керек: ойға, сөзге, отбасына, жұмысқа, ақшаға, қоғамға, мәдениетке, өзіне және Құдайға деген көзқарасқа.

Бұл жолды қабылдаған халықтардан шыққан адам кішкентай дін алмайды. Ол ұлы жауапкершілік алады: адамзаттың Жалғыз Құдайдың алдында пұтсыз, зорлықсыз, өтіріксіз және Исраилді менсінбеусіз тұра алатынын өз өмірімен дәлелдеу. Оның киелілігі басқа біреу болуда емес, нағыз адам болуда — адал, еркін, мейірімді, парасатты және Жаратушыға адал.

Осылайша жеті өсиет тізімнен жолға айналады. Ал бұл жол тек жанның жеке құтқарылуына ғана емес, Құдай тек дұға сөздерінде ғана емес, сотта, отбасында, саудада, әлсізге қамқорлықта, өмірге құрметте және адам жүрегінің тазалығында мойындалатын әлемді түзетуге де жетелейді.

Брошюраны PDF форматында жүктеп алу https://goo.su/SGVGLU