Құдайдың бір екеніне не үшін сену керек?
Бір күні таңертең сіз жаңалықтарды қосасыз. Бір күннің ішінде — жер сілкінісі, бағаның өсуі, соғыс, біреу баланы құтқарды, біреу досын сатып кетті. Бәрі кездейсоқ, ретсіз және бір-бірімен байланыссыз болып көрінеді. Мұнда тәртіп қайда? Мағына қайда?
Ал енді иудаизмнің басты дұғаларының бірі — Шманы ашайық:
«Тыңда, Исраил: Жаратқан Ие — біздің Құдайымыз, Жаратқан Ие — жалғыз».
Бұл нені білдіреді? Бәрінің артында тек Біреу ғана тұрғанын. Игіліктің артында да, қиындықтардың артында да. Екі құдай емес, кездейсоқтық емес, тағдыр емес. Біреу.
Маймонид бұл орталық өсиеттердің бірі деп жазады: Құдайдың бір екенін және Одан басқа ешқандай күштің жоқ екенін білу.
Бір қарағанда — қарапайым. «Құдай бір» деп мойындайсың — және өсиет орындалды. Бірақ сәл тереңірек үңілсек — бұның артында жай сөздерден әлдеқайда көп нәрсе тұрғаны түсінікті болады.
Бірлік — бұл арифметика емес
XVIII ғасырдағы еврей философы Рамхаль «бір Құдай» туралы білім — жай ғана арифметика емес деп жазған: екі емес, үш емес, бір. Бұл мынаны білдіреді: болып жатқанның бәрі — Оның еркінің шеңберінде. Басқа ықпал ету көздері жоқ. Өздігінен әрекет ететін қараңғылық та, ретсіздік те, табиғаттың тәуелсіз күштері де жоқ. Тек Ол ғана бар.
Ал бұл енді мүлде басқа әңгіме.
Бұл шынайы «кездейсоқ» оқиғаның болмайтынын білдіреді. Бізге «заттардың табиғи барысы», «басқалардың зұлым ниеті» немесе «сәті түспеді» болып көрінетін нәрсе — мұның бәрі тек бір қайнар көздің бейнесі. Дәл сол қайнар көздің. Және сен мұны түсінген кезде — өмір басқаша естіле бастайды.
Біз ең жиі қай жерде қателесеміз
Рамхаль кең таралған алты адасушылықты сипаттайды. Теологиялық емес — өте адами:
✅«Құдай ұсақ-түйекпен айналысу үшін тым ұлы». Осыдан әр түрлі «аралық күштер» туады: жұлдыздар, рухтар, періштелер — мыс, егжей-тегжейді солар басқарады. Бірақ жоқ. Құдай бәрін басқарады — жалпыны да, жекені де.
✅«Екі күш бар: жақсылық пен жамандық». Тепе-теңдік бар сияқты: Құдай жақсылық жасайды, ал басқа біреу — жамандық. Бірақ Ешаяһу пайғамбар тура айтады: «Мен жарықты да, қараңғылықты да жаратамын. Мен жақсылық жасаймын — және жамандықты да Мен жаратамын».
✅«Әлем табиғат заңдары бойынша жұмыс істейді». Құдай сағатты бұрап қойып, кетіп қалған сияқты. Ал енді бәрі біздің епті болуымызға және күш-жігерімізге байланысты. Бірақ еврей дәстүрі айтады: табиғат — қожайын емес, құрал.
✅«Исраил күнә жасады — Құдай одан бас тартты». Бұл идея тұтас діндердің бастауы болды. Бірақ егер Құдай мүлдем еркін болса, Ол біздің еңбектерімізге тәуелді емес. Ол тіпті өзін әлдеқашан есептен шығарып тастағандарды да құтқара алады.
✅«Мен әдейі күнә жасаймын — Құдайға қасарысып». Бұл енді қате емес, бүлік. Бірақ тіпті мұнда да Құдай Сол Күйі қалады. Оның билігі біздің қарсылығымыздан азаймайды.
✅«Мен ережелерді айналып өте аламын». Біреулер жүйені алдау үшін «күштерді» — сиқырды, психологияны, технологияны — пайдалануға болады деп ойлайды. Бірақ егер жүйені Ол жаратса, оны Оған қарсы қалай пайдалануға болады?
Неге бұл кәдімгі өмір үшін маңызды?
Өйткені әлем — бұзылған машина емес.
Өйткені бірде-бір қасірет «кестеден тыс» келмейді.
Өйткені тіпті ретсіздікте де біреу рульді ұстап тұр.
Бұл бізді ауыртпалықтан құтқармайды. Бірақ мән қосады. Егер бәрі — Оның еркі болса, онда бәрін өсу үшін пайдалануға болады.
Және егер Ол біреу болса — онда қорқыныштардан, сенімсіздіктен, мистикадан немесе кездейсоқтықтардан тірек іздеудің қажеті жоқ. Бізде жүгінуге болатын Біреу бар. Еститін Біреу. Басқаратын Біреу. Жанымызда тұрған Біреу.
Бұл біліммен не істеу керек?
Жай ғана: «Жарайды, келісемін», — деу аз.
Тәурат айтқандай — «мұны жүрекке түю» керек:
«Бүгін біл және жүрегіңе түй: Жаратқан Ие — жоғарыда көкте де, төменде жерде де Құдай. Басқа ешкім жоқ» (Дварим 4:39).
Бұл теория емес. Бұл таңдау.
Сен өмірге оның артында Біреу тұрғанын түсініп әрекет еткен сайын — сен осы өсиетті орындайсың. Сәтсіздікке ұшырағанда берілмеген кезде, кек алмаған кезде, үміттенген кезде — сен ішіңде осы білімді құрасың.
Мүмкін, сенім дәл осында шығар:
«Бәрін түсіндіруде» емес,
Бәрі бекер емес сияқты өмір сүруде.
