«Екі бастаудың арасындағы адам»
Адамды барынша адал, идеалдандырусыз және артық пессимизмсіз сипаттауға тырыссақ, бірінші көзге түсетіні — екі түрлі бастаудың таңғаларлық үйлесімі. Бір жағынан, адам — толықтай материалдық жаратылыс. Ол тамаққа, ұйқыға, температураға, тәннің физикалық күйіне тәуелді. Оның көңіл-күйін қарапайым шаршау немесе аштық бұза алады, ал денсаулығы оның қаншалықты анық ойлап, әрекет ете алатынын жиі анықтайды. Бірақ сонымен бірге адамда таза биологияның шеңберіне сыймайтын бір нәрсе бар. Ол өмірдің мәні туралы ойлана алады, ар-ождан азабын сезіне алады, ақиқатты іздей алады, әділдікке ұмтыла алады, Құдай туралы және өз жаны туралы сұрақтар қоя алады. Киелі кітап дәстүрінде адамның бұл ішкі өлшемі жан деп аталады — оны жай ғана тірі ағза емес, Жаратушымен қарым-қатынасқа түсуге қабілетті жаратылыс ететін сол рухани бөлік.
Міне, адам табиғатының осы екі жағының арасында үнемі тыныш, бірақ өте шынайы шиеленіс жүріп жатады. Материалдық адамды лезде алынатын ләззаттарға, қарапайым әрі жылдам шешімдерге, сәттік жеңілдік немесе қуаныш әкелетін нәрсеге тартады. Ал адамдағы рухани бастау, керісінше, тереңірек әрі тұрақтырақ нәрсеге бағытталған: ақиқатқа, жауапкершілікке, мағынасы мен мақсаты бар өмірге. Шын мәнінде, бүкіл адам өмірі осы екі күштің арасында дұрыс қатынас құруды үйренуден тұрады. Материалдықты жою немесе ол жоқ сияқты кейіп таныту емес, оны біртіндеп жоғарырақ мақсатқа бағындыруды үйрену.
Бір қызығы, бұл ішкі күрестің өзі адамның құрылысындағы қате емес. Керісінше, адамды адам ететін дәл осы күрес. Егер ол толықтай рухани жаратылыс болса, оған таңдаудың қажеті болмас еді — ол жай ғана үйлесімде өмір сүрер еді. Егер ол тек материалдық жаратылыс болса, тек инстинкттермен өмір сүрер еді. Бірақ адам ортада тұр, сондықтан да оған таңдау еркіндігі берілген. Ол өз түрткілерінен жоғары көтеріле алады, не оларға толық бағына алады. Таңдаудың осы мүмкіндігі адам өмірінің ең байыпты ерекшеліктерінің бірі.
Бұл ретте діни дәстүр сырттан кейде көрінетіннен әлдеқайда нәзік айтатын бір нәрсені түсіну маңызды. Адам тілектерімен жұмыс істеу оларды жай ғана басып-жаншу керек дегенді білдірмейді. Діни этикамен алғаш танысқан көп адамдар оны өз сезімдеріңмен үнемі күрес ретінде елестетеді, адамның міндеті ішіндегі тірі нәрсенің бәрін жай ғана тұншықтыру сияқты. Бірақ Тәурат дәстүрінде көзқарас әлдеқайда шынайы. Адам тілектерінің көпшілігі өздігінен зұлымдық емес. Олар қиратушы немесе жасампаз бағытқа бұруға болатын күштер.
Жақсы мысал — ер мен әйел арасындағы тартылыс. Егер адам оған жеңіл-желпі қарап, оны жауапкершіліксіз пайдаланса, бұл күш шынымен де проблемалардың бастауына айналуы мүмкін. Бірақ адам некеге тұрып, қарым-қатынасты адалдыққа, құрметке және махаббатқа құрғанда, дәл сол күш отбасының негізіне айналады. Бір жағдайда нәпсіқұмарлыққа айналуы мүмкін нәрсе, басқа жағдайда қуаныштың, жақындықтың және өмірдің жалғасуының бастауына айналады. Қуаттың өзі өзгермейді — оны қолдану тәсілі өзгереді.
Басқа көптеген сезімдер туралы да осыны айтуға болады. Мойындалуға деген тілек адамды тәкаппарлыққа апаруы мүмкін, бірақ оны өз жұмысын адал әрі жақсы атқаруға да итермелеуі мүмкін. Материалдық молшылыққа ұмтылу ашкөздікке айналуы мүмкін, бірақ еңбекқорлыққа және отбасы үшін жауапкершілікке ынталандыру да бола алады. Тіпті әдетте жағымсыз сезім саналатын ашудың өзі кейде әділетсіздікке реакция болып шығады және адамды әлсіздерді қорғауға итермелеуі мүмкін.
Сондықтан Тәурат пен өсиеттер әлемінде адам сезімдерінің өмір сүру құқығы жоққа шығарылмайды. Керісінше, адамға оларды қай жерде және қалай қолдану керектігін түсінуді үйренуді ұсынады. Бұл мағынада рухани өмір тілектерді жай ғана басып-жаншудан гөрі ішкі күштерді басқару өнеріне көбірек ұқсайды.
Бірақ өз өмірін басқаруды үйрену үшін адамға алдымен неғұрлым іргелі сұрақтарды түсіну қажет. Өйткені өмірдің мүлде не үшін берілгенін түсінбей, оны дұрыс құру мүмкін емес. Адам белгілі бір сәтте өте жеке сипатқа ие болатын сұрақтарға сөзсіз тап болады: мен не үшін өмір сүремін, өлгеннен кейін менің жанымды не күтіп тұр, Жаратушы адамнан не күтеді, дұрыс өмір сүру нені білдіреді. Бұл сұрақтар әрдайым дауыстап қойылмайды, бірақ олар әр адамның өмірінде біртіндеп пайда болады, әсіресе ол өзіне берілген уақыт туралы байыпты ойлана бастағанда.
Кейде адамның өз өмірін кенет басқаша көруі үшін бір ғана күшті өмірлік оқиға жеткілікті. Адамдар нақты жауапкершілікке тап болғанда әдеттерін жиі өзгертеді. Дәрігердің диагнозы адамды жылдар бойы бас тарта алмаған нәрседен бас тартуға мәжбүр ете алады. Сенің әрекеттеріңе басқа адамдардың өмірі тәуелді екенін түсіну жүргізушіні жолда басқаша мінез көрсетуге мәжбүрлейді. Емтихан болашақты айқындайтынын түсіну тіпті өмірге жеңіл-желпі қарауға үйренген адамды да тәртіпке келтіре алады.
Осындай мысалдар қарапайым нәрсені көрсетеді: адам өз істерінің салдарын анық түсінгенде, оның мінез-құлқы өзгереді. Жауапкершілікті түсінудің таңғаларлық күші бар. Ал рухани өмірде бұл қағида дәл солай жұмыс істейді. Адам өз өмірінің кездейсоқтық емес, Жаратушы алдында жауап беретін сыйлық екенін түсіне бастағанда, оның өз істеріне деген көзқарасы біртіндеп өзгереді.
Өмірдің құндылығын шынымен түсінген адам әдетте оны ақыр соңында ештеңе бермейтін нәрселерге айырбастауды тоқтатады. Бұл адам өмірге қуануды тоқтатады немесе қатал тақуаға айналады дегенді білдірмейді. Керісінше, ол өз уақытын, күшін және ішкі қуатын неге жұмсайтынына мұқиятырақ қарай бастайды. Ол өмір мағынасыз әдеттер мен кездейсоқ түрткілерге жұмсау үшін тым қысқа екенін түсіне бастайды.
Бірақ мақсатты түсінудің өзі ғана жеткіліксіз. Адамға өзін анығырақ көруді үйрену маңызды. Бұл ең күрделі міндеттердің бірі. Жалпы мораль туралы ой айту оңай, бірақ өз мінезіңе адал қарау әлдеқайда қиын. Әр адамның алға жылжуға көмектесетін күшті жақтары және оны қайта-қайта сол бір қателіктерге қайтаратын әлсіз тұстары бар. Еврей этикасы дәстүрінде дәл осы ішкі зерттеуге — өзіңді бақылау, өз реакцияларыңды байқау, өз бейімділіктеріңді түсіну қабілетіне көп көңіл бөлінеді.
Адам өз әлсіздіктерін үкім ретінде емес, жұмыс бағыты ретінде көре бастағанда, рухани өмір практикалық сипат алады. Ол қай жерде ерекше мұқият болу керектігін, қандай әдеттер өзгерісті талап ететінін, қандай қасиеттерді дамыту керектігін түсінеді. Сонда өз-өзіңмен жұмыс істеу абстрактілі идея болуды тоқтатады. Ол адам бір деңгейден екіншісіне біртіндеп көтерілетін жүйелі үдеріске айналады.
Сондай-ақ адам бұл жолды сирек толықтай жалғыз өтетінін есте ұстау маңызды. Өмірдің кез келген саласында оқу әдетте тәлімгерді қажет етеді. Спортшыға жаттықтырушы, музыкантқа ұстаз, дәрігерге мамандықты игеруге көмектесетін аға әріптестер керек. Рухани өмірде де сол қағида әрекет етеді. Адамға тәлімгері немесе дана кеңесшісі болғаны пайдалы — бұл жолдың бір бөлігінен өтіп қойған және кеңес бере алатын, қолдай алатын, кейде қателіктерді жұмсақ көрсете алатын адам.
Мұндай қолдаусыз рухани жұмыс көбіне өзіңді өзгертуге деген ретсіз әрекеттерге немесе өзіңе деген шектен тыс қатаңдыққа айналады. Тәлімгер тепе-теңдікті сақтауға және біртіндеп алға жылжуға көмектеседі.
Және мұның бәрі біршама қарапайым шындықтың аясында болады: уақыт шектеулі. Адамның өмірі шексіз емес, ал күш пен назардың да шегі бар. Еврей дәстүрінде Пиркей Авоттан белгілі бір сөз бар: «Күн қысқа, ал жұмыс көп». Бұл қорқыту немесе қысым сияқты естілмейді. Керісінше, бұл өмірдің кейінге қалдыруға болмайтын құнды мүмкіндік екенін байсалды еске салу.
Ал адам өз өмірін дәл осылай — өсу үшін, өзін түзету үшін, адамдармен және Жаратушымен дұрыс қарым-қатынас құру үшін берілген шектеулі, бірақ қымбат уақыт ретінде қабылдай бастағанда, оның бойында әрекет етуге табиғи ықылас пайда болады. Мінсіз сәтті күтпеу, өзгерістерді белгісіз болашаққа қалдырмау, жай ғана қадам сайын өзіңмен жұмыс істеуді бастау.
Түптеп келгенде, рухани өмір сирек жағдайда ғана дабыралы әрі ерлікке толы істерден тұрады. Көбіне ол көптеген шағын шешімдерден құралады: ыңғайлы өтіріктің орнына шындықты айту, ашуланудың орнына сабыр таныту, ешкім білмесе де жақсылық жасау. Адам дәл осындай қадамдардан біртіндеп қалыптасады.
Ал бұған пафоссыз қарасақ, даналардың неліктен жұмыс шынымен көп деп айтқаны түсінікті болады. Бірақ сонымен бірге ол күш-жігерге тұрарлық. Өйткені сөз сыртқы бір нәрсе туралы емес, адамның өмірінің өзі туралы — оның кім болатыны және мәңгілікке қандай болып кіретіні туралы болып отыр.
