«Эки башаттын ортосундагы адам»

Адамды мүмкүн болушунча чынчыл, идеалдаштырбастан жана ашыкча пессимизмсиз сүрөттөөгө аракет кылсак, биринчи көзгө урунганы — эки ар башка башаттын таң каларлык айкалышы. Бир жагынан, адам — толугу менен материалдык жандык. Ал тамакка, уйкуга, температурага, дененин физикалык абалына көз каранды. Анын маанайын жөнөкөй чарчоо же ачкачылык бузуп коюшу мүмкүн, ал эми ден соолугу анын канчалык ачык ойлонуп, аракет кыла аларын көп учурда аныктайт. Бирок ошол эле учурда адамда таза биологиянын алкагына батпаган бир нерсе бар. Ал жашоонун маңызы жөнүндө ойлоно алат, абийир азабын сезе алат, чындыкты издей алат, адилеттикке умтула алат, Кудай жөнүндө жана өз жаны жөнүндө суроолорду бере алат. Ыйык Китеп салтында адамдын бул ички өлчөмү жан деп аталат — аны жөн гана тирүү организм эмес, Жаратуучу менен мамилеге кире алган жандык кылган ошол руханий бөлүк.

Мына ушул адам табиятынын эки тарабынын ортосунда тынымсыз тынч, бирок абдан чыныгы чыңалуу жүрүп турат. Материалдык нерсе адамды заматта алынуучу ырахаттарга, жөнөкөй жана тез чечимдерге, ошол замат жеңилдик же кубаныч алып келген нерсеге тартат. Ал эми адамдагы руханий башат, тескерисинче, тереңирээк жана туруктуураак нерсеге багытталган: чындыкка, жоопкерчиликке, мааниси жана максаты бар жашоого. Маңызы боюнча, адамдын бүт жашоосу ушул эки күчтүн ортосунда туура мамиле курганды үйрөнүүдөн турат. Материалдыкты жок кылуу же ал жоктой түр көрсөтүү эмес, аны акырындык менен жогорураак максатка баш ийдиргенди үйрөнүү.

Кызыгы, бул ички күрөштүн өзү адамдын түзүлүшүндөгү ката эмес. Тескерисинче, адамды адам кылган дал ушул күрөш. Эгер ал толугу менен руханий жандык болсо, ага тандоонун кереги болмок эмес — ал жөн гана гармонияда жашамак. Эгер ал материалдык гана жандык болсо, инстинкттер менен гана жашамак. Бирок адам ортодо турат, ошондуктан ага тандоо эркиндиги берилген. Ал өз түрткүлөрүнөн жогору көтөрүлө алат, же аларга толук баш ийе алат. Тандоонун ушул мүмкүнчүлүгү адам жашоосунун эң олуттуу өзгөчөлүктөрүнүн бири.

Мында диний салт сырттан кээде көрүнгөндөн алда канча назик айткан бир нерсени түшүнүү маанилүү. Адамдын каалоолору менен иштөө аларды жөн гана басып-жанчуу керек дегенди билдирбейт. Диний этика менен биринчи жолу таанышкан көп адамдар аны өз сезимдериң менен тынымсыз күрөш катары элестетишет, адамдын милдети ичиндеги тирүү нерсенин баарын жөн гана тумчуктуруу сыяктуу. Бирок Тоорат салтында мамиле алда канча реалдуу. Адамдын каалоолорунун көпчүлүгү өз алдынча жамандык эмес. Алар кыйратуучу же жаратуучу багытка бурууга мүмкүн болгон күчтөр.

Жакшы мисал — эркек менен аялдын ортосундагы тартылуу. Эгер адам ага жеңил-желпи мамиле кылып, аны жоопкерчиликсиз колдонсо, бул күч чындап эле көйгөйлөрдүн булагына айланышы мүмкүн. Бирок адам никеге туруп, мамилени ишенимдүүлүккө, урматка жана сүйүүгө курганда, ошол эле күч үй-бүлөнүн негизине айланат. Бир шартта кумарга айланышы мүмкүн болгон нерсе, башка шартта кубаныштын, жакындыктын жана жашоонун уланышынын булагына айланат. Энергиянын өзү өзгөрбөйт — аны колдонуунун жолу өзгөрөт.

Башка көптөгөн сезимдер жөнүндө да ушуну айтууга болот. Таанылууга болгон каалоо адамды текебердикке алып барышы мүмкүн, бирок аны өз ишин адилет жана жакшы аткарууга да түртүшү мүмкүн. Материалдык бакубаттыкка умтулуу ач көздүккө айланышы мүмкүн, бирок эмгекчилдикке жана үй-бүлө үчүн жоопкерчиликке түрткү да боло алат. Атүгүл адатта терс сезим деп эсептелген ачуунун өзү кээде адилетсиздикке реакция болуп чыгат жана адамды алсыздарды коргоого түртүшү мүмкүн.

Ошондуктан Тоорат жана осуяттар дүйнөсүндө адамдын сезимдеринин жашоо укугу танылбайт. Тескерисинче, адамга аларды кайда жана кантип колдонууну түшүнгөндү үйрөнүү сунушталат. Бул мааниде руханий жашоо каалоолорду жөн гана басып-жанчуудан көрө ички күчтөрдү башкаруу өнөрүнө көбүрөөк окшош.

Бирок өз жашоосун башкарганды үйрөнүү үчүн адамга адегенде фундаменталдуу суроолорду түшүнүү зарыл. Анткени жашоо жалпысынан эмне үчүн берилгенин түшүнбөй туруп, аны туура куруу мүмкүн эмес. Адам белгилүү бир учурда абдан жеке мүнөзгө ээ болгон суроолорго сөзсүз туш болот: мен эмне үчүн жашайм, өлгөндөн кийин менин жанымды эмне күтүп турат, Жаратуучу адамдан эмнени күтөт, туура жашоо эмнени билдирет. Бул суроолор ар дайым үн чыгарып берилбейт, бирок алар ар бир адамдын жашоосунда акырындык менен пайда болот, айрыкча ал өзүнө берилген убакыт жөнүндө олуттуу ойлоно баштаганда.

Кээде адам өз жашоосун капысынан башкача көрүшү үчүн бир эле күчтүү турмуштук окуя жетиштүү. Адамдар чыныгы жоопкерчиликке туш болгондо адаттарын көп учурда өзгөртүшөт. Дарыгердин диагнозу адамды жылдар бою баш тарта албаган нерседен баш тартууга мажбур кыла алат. Сенин аракеттериңе башка адамдардын өмүрү көз каранды экенин түшүнүү айдоочуну жолдо башкача жүрүүгө мажбурлайт. Сынак келечекти аныктай турганын түшүнүү атүгүл жашоого жеңил-желпи мамиле кылууга көнгөн адамды да тартипке келтирет.

Ушундай мисалдар жөнөкөй нерсени көрсөтөт: адам өз иштеринин кесепеттерин ачык түшүнгөндө, анын жүрүм-туруму өзгөрөт. Жоопкерчиликти түшүнүүнүн таң каларлык күчү бар. Ал эми руханий жашоодо бул принцип так ошондой иштейт. Адам өз жашоосу кокустук эмес, Жаратуучунун алдында жооп бере турган белек экенин түшүнө баштаганда, анын өз иштерине болгон мамилеси акырындык менен өзгөрөт.

Жашоонун баалуулугун чындап түшүнгөн адам адатта аны акыр аягында эч нерсе бербеген нерселерге алмаштырууну токтотот. Бул адам жашоого кубанууну токтотот же катаал аскетке айланат дегенди билдирбейт. Тескерисинче, ал өз убактысын, күчүн жана ички энергиясын эмнеге жумшап жатканына кылдатыраак карай баштайт. Ал жашоо маанисиз адаттарга жана кокус түрткүлөргө коротуу үчүн өтө кыска экенин түшүнө баштайт.

Бирок максатты түшүнүүнүн өзү гана жетишсиз. Адамга өзүн ачыгыраак көргөндү үйрөнүү маанилүү. Бул эң татаал милдеттердин бири. Жалпы эле адеп-ахлак жөнүндө ой жүгүртүү оңой, бирок өз мүнөзүңө чынчылдык менен кароо алда канча кыйын. Ар бир адамдын алга жылууга жардам берген күчтүү жактары жана аны кайра-кайра ошол эле каталарга кайтарышы мүмкүн болгон алсыз жерлери бар. Еврей этикасынын салтында дал ушул ички изилдөөгө — өзүңдү байкоо, өз реакцияларыңды көрүү, өз ыктарыңды түшүнүү жөндөмүнө көп көңүл бурулат.

Адам өз алсыздыктарын өкүм катары эмес, иштин багыты катары көрө баштаганда, руханий жашоо практикалык мүнөзгө ээ болот. Ал кайда өзгөчө кылдат болуш керектигин, кайсы адаттар өзгөрүүнү талап кыларын, кандай сапаттарды өнүктүрүү керектигин түшүнөт. Ошондо өзүң менен иштөө абстракттуу идея болбой калат. Ал адам бир деңгээлден экинчисине акырындык менен көтөрүлгөн ырааттуу процесске айланат.

Ошондой эле адам бул жолду толугу менен жалгыз сейрек басып өтөрүн эстен чыгарбоо маанилүү. Жашоонун ар кандай чөйрөсүндө окуу адатта насаатчыны талап кылат. Спортчуга машыктыруучу, музыкантка мугалим, дарыгерге кесипти өздөштүрүүгө жардам берген улуу кесиптештер керек. Руханий жашоодо да ошол эле принцип иштейт. Адамга насаатчысы же акылман кеңешчиси болгону пайдалуу — бул жолдун бир бөлүгүн басып өткөн жана кеңеш бере ала турган, колдой ала турган, кээде каталарды жумшак көрсөтө ала турган адам.

Мындай колдоосуз руханий иш көбүнчө же өзүңдү өзгөртүүгө болгон башаламан аракеттерге, же өзүңө карата ашыкча катаалдыкка айланат. Насаатчы тең салмактуулукту сактоого жана акырындык менен алга жылууга жардам берет.

Жана мунун баары бир кыйла жөнөкөй чындыктын фонунда болот: убакыт чектелүү. Адамдын өмүрү чексиз эмес, ал эми күч жана көңүл буруунун да чеги бар. Еврей салтында Пиркей Авоттон белгилүү бир сөз бар: «Күн кыска, ал эми жумуш көп». Бул коркутуу же басым сыяктуу угулбайт. Тескерисинче, бул жашоо кийинкиге калтырууга болбогон баалуу мүмкүнчүлүк экенин токтоо эскертүү.

Ал эми адам өз жашоосун дал ушундай — өсүү үчүн, өзүн оңдоо үчүн, адамдар жана Жаратуучу менен туура мамиле куруу үчүн берилген чектелүү, бирок кымбат убакыт катары кабыл ала баштаганда, анын ичинде аракет кылууга табигый каалоо пайда болот. Идеалдуу учурду күтпөө, өзгөрүүлөрдү белгисиз келечекке калтырбоо, жөн гана кадам сайын өзүң менен иштегенди баштоо.

Акыры, руханий жашоо сейрек учурда гана дабыралуу жана баатырдык иштерден турат. Көбүнчө ал көптөгөн кичинекей чечимдерден түзүлөт: ыңгайлуу калптын ордуна чындыкты айтуу, кыжырдануунун ордуна сабырдуулук көрсөтүү, эч ким билбесе да жакшылык кылуу. Адам дал ушундай кадамдардан акырындык менен түзүлөт.

Ал эми буга пафоссуз карасак, акылмандар эмне үчүн иш чындап эле көп деп айтканы түшүнүктүү болот. Бирок ошону менен бирге ал күч-аракетке татыктуу. Анткени сөз сырткы бир нерсе жөнүндө эмес, адамдын өмүрүнүн өзү жөнүндө — анын ким болуп калары жана түбөлүктүүлүккө кандай болуп кирери жөнүндө болуп жатат.