«Әлем — қарым-қатынастың белгісі»

Адам Жаратушы адамды сүйеді деген тұжырымды алғаш естігенде, бұл әдетте соншалықты таныс нәрсе сияқты естіледі, оны байыпты қабылдау тоқтап қала жаздайды. Діни ортада бұл ой көбіне аксиома ретінде, ешкім ерекше талқыламайтын бастапқы қағида ретінде өмір сүреді. Құдай адамды сүйеді — бұл күн жарқырайды немесе су шөлді басады деген тұжырым сияқты табиғи естіледі. Бірақ сәл тоқтап, бұл ойға біз қайталауға үйренген формула ретінде емес, ой елегінен өткізуді қажет ететін шындық ретінде қарауға тырыссақ, оғаш сезім пайда болады. Өйткені мұқият ойланғанда, мұның неге мүлде солай болуы тиіс екені түсініксіз бола бастайды.

Біршама қарапайым пайымдаудан бастауға болады. Адамдар бір нәрсе істегенде, оның артында әрдайым дерлік қандай да бір қажеттілік тұрады. Адам жұмыс істейді, өйткені оған күнкөріс керек. Ол қарым-қатынас құрады, өйткені оған қолдау, жақындық, түсіністік керек. Ол заттар жасайды, кітап жазады, үй салады, бала тәрбиелейді — бәрінің негізінде қандай да бір ішкі қажеттілік жатыр. Тіпті ең асыл істер де, тереңірек үңілсек, көбіне адамға мағынаны сезіну, өз маңыздылығын сезіну, өз қабілеттерін жүзеге асыру маңызды болуымен байланысты. Және мұнда ешқандай жаман нәрсе жоқ; адам табиғаты осылай жаратылған.

Бірақ сөз Жаратушы туралы болғанда, әдеттегі қисын ақсай бастайды. Киелі кітап дәстүрінде Құдай мүлтіксіз кемел ретінде сипатталады. Бұл жай ғана моральдық мінсіздікті емес, болмыстың толықтығын білдіреді. Оған үлкенірек немесе жақсырақ болу үшін Өзіне бір нәрсе қосудың қажеті жоқ. Ол мойындауға, қолдауға немесе көмекке мұқтаж емес. Жазба тілінде бұл ой өте қарапайым айтылады: «бәрі — Онікі». Ал осындай шындыққа адамның әдеттегі уәждеме сызбаларын қолдануға тырыссақ, олар ыдырай бастайды.

Егер Жаратушыда ешнәрсенің тапшылығы болмаса, егер Ол мағынаның, қуаттың, сұлулықтың немесе қуаныштың жетіспеушілігін сезінбесе, онда біршама тікелей сұрақ туындайды: әлемді жаратудың мүлде не қажеті болды? Және одан да оғаш сұрақ — адамды неге жарату керек болды. Өйткені адам, шынын айтқанда, едәуір күрделі жаратылыс. Ол тамаққа, қауіпсіздікке, қарым-қатынасқа, мойындауға мұқтаж. Ол ұлы істерге қабілетті, бірақ сонымен бірге үнемі қателеседі, екіұдай болады, күмәнданады, кейде өзі салғанды өзі қиратады. Киелі кітап тілінде бұл өте қысқа сөзбен аталады — күнә, яғни дұрыс жолдан ауытқу қабілеті.

Салқын рационалдылық тұрғысынан адамды жарату шынымен де біршама оғаш жоба сияқты көрінеді. Адамдарсыз әлемде соғыстар, қызғаныш, тәкаппарлық, қорқыныш, жанжалдар және біз адамзат өркениеті деп атайтын сол бүкіл күрделі тарих болмас еді. Мұның ешқандай қажеттілігі болмады. Жаратушы уайымдайтын, күмәнданатын, азап шегетін және сонымен бірге өз болмысының мәнін іздейтін жаратылыстарды жаратуға міндетті емес еді.

Бірақ біз бәрібір өмір сүрсек, егер біз таңғаларлықтай бай болып шыққан әлемге тап болсақ, онда мұның өзі түсіндіруді қажет етеді. Өйткені біз өмір сүріп жатқан әлем минималистік болып көрінбейді. Ол тек өмір сүру үшін қажет нәрсе ғана бар қатаң зертхана сияқты құрылмаған. Ол артықшылыққа толы орасан зор шеберханаға көбірек ұқсайды.

Ең қарапайым нәрселерге сәл назар аударудың өзі жеткілікті. Адамға өмірін сақтау үшін өте шектеулі сезімдер жиынтығы жеткілікті. Бірақ шындық басқаша құрылған. Біздің көзіміз түстің орасан көп реңктерін ажырата алады. Аспан таңертең мөлдірге жуық көгілдір, кешке қою көк, күн батарда алтын түсті және найзағай алдында мазасыз сұр болуы мүмкін. Ағаштардың жапырақтарында жасылдың ондаған реңктері бар, адам оларды тек әдейі үңіле бастағанда ғана байқауды үйренеді.

Иіс сезумен де осыған ұқсас нәрсе болады. Иістер тек белгі қызметін атқаратын әлемді елестетуге болар еді: қауіп, тамақ, қауіпсіздік. Бірақ оның орнына адам күрделі хош иістерді сезе алады — жаңбырдың, жаңа піскен нанның, қылқанның, күнге қызған жердің иісін. Және бұл иістер жай ғана хабар бермейді; олар естеліктерді оятады, тыныштандырады немесе шабыттандырады.

Дәм туралы да солай. Өмір сүру тұрғысынан бірнеше негізгі белгі жеткілікті болар еді: жеуге жарамды немесе жарамсыз. Бірақ оның орнына адам ажыратуды және бағалауды үйренетін дәм сезімдерінің орасан зор алуан түрлілігі бар. Әлем адам тек өмірін сақтап қана қоймай, оның көріністерінен ләззат ала алатындай етіп құрылған болып шықты.

Бірақ одан да қызық сала — адамның ішкі әлемі. Адамдар қуанышты, таңданысты, шабытты, алғысты, үйірлікті, махаббатты сезінуге қабілетті. Олар музыка жасай алады, мәтін жаза алады, күрделі идеялар құра алады, әлемнің құрылысын зерттей алады. Олар бір нәрсені жақсы, адал немесе әдемі жасағанынан терең қанағат сезіне алады.

Киелі кітап тілінде бұл кейде Құдай бейнесі ұғымы арқылы білдіріледі. Адам Жаратушыға сырттай ұқсайды деген мағынада емес, ол жасай алатын, ойлай алатын, мағына іздей алатын және қарым-қатынасқа түсе алатын мағынада. Адам жай ғана өмір сүріп қана қоймай, өзіне сұрақ қоя алады: мен не үшін өмір сүремін, не дұрыс, не бұрыс, мен қалай әрекет етуім керек.

Міне, осы жерде бүкіл осы тарихтың тағы бір оғаш элементі пайда болады. Адамға Жаратушының Өзіне жүгіну мүмкіндігі берілген. Дұға, Құдай туралы ой толғау, Оның еркін іздеу — мұның бәрі Жаратушы мен адамның арасында қарым-қатынас болуы мүмкін екенін болжайды. Киелі кітап дәстүрінде бұл «келісім» сөзімен сипатталады — Құдай адамға жүгінетін, ал адам жауап беретін ерекше байланыс.

Мұның бәрін бірге жинасақ, көрініс басқаша көріне бастайды. Әлем адам өзінің биологиялық тіршілігін сақтайтын орын ғана емес болып шығады. Ол адамға толыққанды өмір сүруге — сезінуге, ойлауға, сүюге, жасауға, рухани өсуге мүмкіндік берілетін кеңістікке ұқсайды.

Міне, осы жерде діни дәстүрде Жаратушының махаббаты туралы неге соншалықты сенімді айтатыны біртіндеп түсінікті бола бастайды. Бұл ыңғайлы формула немесе әдемі теологиялық тұжырым болғандықтан емес. Мұндай әлемнің өмір сүруінің фактісі қарым-қатынастың белгісі сияқты көріне бастағандықтан.

Адам тәжірибесінде махаббат көбіне сыйлау арқылы көрінеді. Адам сүйгенде, ол басқаның өмір сүргенін, дамығанын, қуанғанын, өз қабілеттерін ашқанын қалайды. Ол басқа өсе алатын кеңістік жасайды. Дәл сондықтан ата-аналар бала алғашқы қадамын басқанда, сөйлеуді үйренгенде, әлемді түсіне бастағанда қуанады.

Әлемге осы призма арқылы қарасақ, көп нәрсе өзіндік бір шақыру сияқты көріне бастайды. Сұлулықты көруге шақыру. Алғыс сезінуге шақыру. Мағына туралы ойлануға шақыру. Және ақыр соңында — осының бәрінің Бастауының Өзіне жүгінуге шақыру.

Кейде адамға Құдайды түсіну үшін күрделі философиялық құрылымдар немесе терең теологиялық білім қажет сияқты көрінеді. Бірақ көбіне бәрі әлдеқайда қарапайым басталады. Кейде бірнеше минутқа тоқтап, айналаға жай ғана мұқиятырақ қарау жеткілікті. Аспанды көру, желді есту, жаңбырдан кейінгі ауаның иісін сезу.

Мұндай сәттер барлық философиялық сұрақтарды шешпейді. Бірақ олар біршама қарапайым ойды еске салуы мүмкін: әлем соншалықты бай болуға міндетті емес еді. Және біздің ондағы болмысымыз да қажеттілік емес еді.

Ал егер адам өз өмірін кездейсоқтық немесе міндет ретінде емес, сыйлық ретінде қабылдай бастаса, оның әлемге деген көзқарасы біртіндеп өзгереді. Алғыс көбейеді, мұқияттылық көбейеді, мағыналы өмір сүруге деген ықылас көбейеді. Киелі кітап тілінде бұл күй кейде Құдайдан қорқу деп аталады — жазадан қорқу емес, Жаратушыға деген терең құрмет және өмірдің бастауы мен мақсаты бар екенін түсіну.

Сонда сенім абстрактілі идея болуды тоқтатады. Ол мұқиятырақ, адалырақ және алғысқа толырақ өмір сүрудің тәсіліне айналады — күн сайын көз алдымызда тұрған ең қарапайым нәрселерден бастап. Кейде шынымен де терезеден жай ғана қарау жеткілікті.