«Дүйнө — мамиленин белгиси»

Адам Жаратуучу адамды сүйөт деген ырастоону биринчи жолу укканда, бул адатта ушунчалык көнүмүш нерседей угулат, аны олуттуу кабыл алуу токтоп кала жаздайт. Диний чөйрөдө бул ой көбүнчө аксиома катары, эч ким өзгөчө талкуулабаган баштапкы жобо катары жашайт. Кудай адамды сүйөт — бул күн жаркырайт же суу суусунду кандырат деген ырастоодой эле табигый угулат. Бирок бир азга токтоп, бул ойго биз кайталап көнүп калган формула катары эмес, ой жүгүртүүнү талап кылган чындык катары карап көрүүгө аракет кылсак, таң калыштуу сезим пайда болот. Анткени кылдат ойлонгондо, мунун эмне үчүн жалпысынан ушундай болушу керектиги анча түшүнүктүү болбой калат.

Бир кыйла жөнөкөй ой жүгүртүүдөн баштоого болот. Адамдар бир нерсе жасаганда, анын артында дээрлик ар дайым кандайдыр бир муктаждык турат. Адам иштейт, анткени ага жашоо каражаты керек. Ал мамилелерди курат, анткени ага колдоо, жакындык, түшүнүү керек. Ал буюмдарды жаратат, китеп жазат, үй курат, бала тарбиялайт — баарынын негизинде кандайдыр бир ички зарылдык жатат. Атүгүл эң асыл иштер да, тереңирээк казып көрсөк, көбүнчө адамга маанини сезүү, өз маанилүүлүгүн сезүү, өз жөндөмдөрүн ишке ашыруу маанилүү экени менен байланыштуу. Жана мында эч кандай жаман нерсе жок; адамдын табияты ушундай түзүлгөн.

Бирок сөз Жаратуучу жөнүндө болгондо, көнүмүш логика иштебей баштайт. Ыйык Китеп салтында Кудай абсолюттук жеткилең катары сүрөттөлөт. Бул жөн гана адеп-ахлактык кемчиликсиздикти эмес, болмуштун толуктугун билдирет. Ага чоңураак же жакшыраак болуш үчүн Өзүнө бир нерсе кошуунун кереги жок. Ал таанууга, колдоого же жардамга муктаж эмес. Жазманын тилинде бул ой абдан жөнөкөй айтылат: «баары — Аныкы». Ал эми мындай чындыкка адамдын көнүмүш мотивация схемаларын колдонууга аракет кылсак, алар чачырай баштайт.

Эгер Жаратуучуда эч нерсенин жетишсиздиги жок болсо, эгер Ал маанинин, энергиянын, сулуулуктун же кубанычтын тартыштыгын сезбесе, анда бир кыйла түз суроо жаралат: дүйнөнү жаратуунун жалпысынан эмне кереги бар эле? Жана андан да таң калыштуу суроо — адамды эмне үчүн жаратуу керек болду. Анткени адам, чынын айтканда, бир кыйла татаал жандык. Ал тамакка, коопсуздукка, мамилелерге, таанылууга муктаж. Ал улуу иштерге жөндөмдүү, бирок ошол эле учурда тынымсыз жаңылат, тайсалдайт, шектенет, кээде өзү курган нерсени өзү кыйратат. Ыйык Китептин тилинде бул абдан кыска сөз менен аталат — күнөө, башкача айтканда туура жолдон четтөө жөндөмү.

Муздак рационалдуулуктун көз карашынан адамды жаратуу чындыгында бир кыйла таң калыштуу долбоордой көрүнөт. Адамдарсыз дүйнөдө согуштар, көрө албастык, текебердик, коркуу, чыр-чатактар жана биз адамзат цивилизациясы деп атаган ошол бүт татаал тарых болмок эмес. Мунун эч кандай зарылдыгы болгон эмес. Жаратуучу кайгыра турган, шектене турган, азап тарта турган жана ошол эле учурда өз жашоосунун маанисин издей турган жандыктарды жаратууга милдеттүү болгон эмес.

Бирок биз баары бир жашап жатсак, эгер биз таң каларлык бай болуп чыккан дүйнөгө туш болсок, анда мунун өзү түшүндүрмөнү талап кылат. Анткени биз жашап жаткан дүйнө минималисттик болуп көрүнбөйт. Ал жашап калуу үчүн зарыл болгон нерсе гана бар катаал лаборатория сыяктуу түзүлгөн эмес. Ал ашыкчалыкка толгон зор устаканага көбүрөөк окшош.

Эң жөнөкөй нерселерге бир азга көңүл буруу жетиштүү. Адамга жашоону сактоо үчүн өтө чектелүү сезимдердин топтому жетиштүү. Бирок чындык башкача түзүлгөн. Биздин көздөрүбүз түстүн абдан көп өңдөрүн айырмалай алат. Асман эртең менен тунукка жакын көгүлтүр, кечинде коюу көк, күн батышта алтын түстүү жана чагылгандын алдында тынчсыз боз болушу мүмкүн. Дарактардын жалбырактарында жашылдын ондогон өңдөрү бар, адам аларды атайын тиктей баштаганда гана байкаганды үйрөнөт.

Жыт сезүү менен да ушуга окшош нерсе болот. Жыттар белги гана милдетин аткарган дүйнөнү элестетсе болмок: коркунуч, тамак, коопсуздук. Бирок анын ордуна адам татаал жыпар жыттарды сезе алат — жамгырдын, жаңы бышкан нандын, ийне жалбырактын, күнгө ысыган жердин жытын. Жана бул жыттар жөн гана маалымат бербейт; алар эскерүүлөрдү ойготот, тынчтандырат же шыктандырат.

Даам жөнүндө да ошондой. Жашап калуу көз карашынан бир нече негизги белги жетиштүү болмок: жегенге жарактуу же жараксыз. Бирок анын ордуна адам айырмалаганды жана баалаганды үйрөнгөн даам сезимдеринин зор ар түрдүүлүгү бар. Дүйнө адам жашоону сактап гана калбастан, анын көрүнүштөрүнөн ырахат ала тургандай түзүлгөн болуп чыкты.

Бирок андан да кызыктуу чөйрө — адамдын ички дүйнөсү. Адамдар кубанычты, таң калууну, шыктанууну, ыраазычылыкты, байланууну, сүйүүнү сезүүгө жөндөмдүү. Алар музыка жарата алышат, тексттерди жаза алышат, татаал идеяларды кура алышат, дүйнөнүн түзүлүшүн изилдей алышат. Алар бир нерсени жакшы, адилет же кооз жасаганынан терең канааттанууну сезе алышат.

Ыйык Китептин тилинде бул кээде Кудайдын бейнеси түшүнүгү аркылуу билдирилет. Адам Жаратуучуга сырттан окшош деген мааниде эмес, ал жарата алат, ойлоно алат, маани издей алат жана мамилеге кире алат деген мааниде. Адам жөн гана жашап тим болбостон, өзүнө суроо бере алат: мен эмне үчүн жашайм, эмне туура, эмне туура эмес, мен кантип иш кылышым керек.

Мына ушул жерде бүт ушул тарыхтын дагы бир таң калыштуу элементи пайда болот. Адамга Жаратуучунун Өзүнө кайрылуу мүмкүнчүлүгү берилген. Тиленүү, Кудай жөнүндө ой жүгүртүү, Анын эркин издөө — мунун баары Жаратуучу менен адамдын ортосунда мамиле болушу мүмкүн экенин болжолдойт. Ыйык Китеп салтында бул «келишим» деген сөз менен сүрөттөлөт — Кудай адамга кайрылган, ал эми адам жооп берген өзгөчө байланыш.

Мунун баарын чогултсак, сүрөт башкача көрүнө баштайт. Дүйнө адам өзүнүн биологиялык жашоосун сактаган жер гана эмес болуп чыгат. Ал адамга толук кандуу жашоого — сезүүгө, ойлонууга, сүйүүгө, жаратууга, рухий жактан өсүүгө мүмкүнчүлүк берилген мейкиндикке окшош.

Мына ушул жерде диний салтта Жаратуучунун сүйүүсү жөнүндө эмне үчүн ушунчалык ишенимдүү айтылары акырындык менен түшүнүктүү боло баштайт. Бул ыңгайлуу формула же кооз теологиялык ырастоо болгону үчүн эмес. Мындай дүйнөнүн жашашынын фактысынын өзү мамиленин белгиси катары көрүнө баштаганы үчүн.

Адамдын тажрыйбасында сүйүү көбүнчө белек берүү аркылуу билдирилет. Адам сүйгөндө, ал башканын жашашын, өнүгүшүн, кубанышын, өз жөндөмдөрүн ачышын каалайт. Ал башка өсө ала турган мейкиндикти жаратат. Дал ошондуктан ата-энелер бала биринчи кадамдарын шилтегенде, сүйлөгөндү үйрөнгөндө, дүйнөнү түшүнө баштаганда кубанышат.

Дүйнөгө ушул призма аркылуу карасак, көп нерселер өзүнчө бир чакыруудай көрүнө баштайт. Сулуулукту көрүүгө чакыруу. Ыраазычылыкты сезүүгө чакыруу. Маани жөнүндө ойлонууга чакыруу. Жана акыр аягында — мунун баарынын Булагынын Өзүнө кайрылууга чакыруу.

Кээде адамга Кудайды түшүнүү үчүн татаал философиялык түзүлүштөр же терең теологиялык билим керек сыяктуу сезилет. Бирок көбүнчө баары алда канча жөнөкөй башталат. Кээде бир нече мүнөткө токтоп, айланага жөн гана кылдатыраак кароо жетиштүү. Асманды көрүү, шамалды угуу, жамгырдан кийинки абанын жытын сезүү.

Мындай учурлар бардык философиялык суроолорду чечпейт. Бирок алар бир кыйла жөнөкөй ойду эске салышы мүмкүн: дүйнө ушунчалык бай болууга милдеттүү эмес эле. Жана биздин андагы жашообуз да зарылдык болгон эмес.

Ал эми эгер адам өз жашоосун кокустук же милдет катары эмес, белек катары кабыл ала баштаса, анын дүйнөгө болгон мамилеси акырындык менен өзгөрөт. Ыраазычылык көбөйөт, көңүл буруу көбөйөт, маанилүү жашоого болгон каалоо көбөйөт. Ыйык Китептин тилинде бул абал кээде Кудайдан коркуу деп аталат — жазадан коркуу эмес, Жаратуучуга болгон терең урмат жана жашоонун булагы менен максаты бар экенин түшүнүү.

Ошондо ишеним абстракттуу идея болбой калат. Ал кылдатыраак, адилеттирээк жана ыраазычылыкка толук жашоонун жолуна айланат — күн сайын көз алдыбызда турган эң жөнөкөй нерселерден баштап. Кээде чындап эле терезеден жөн гана карап коюу жетиштүү.