Ақталу ма, әлде жақындау ма.
Апостол Павел өз ілімінде түбегейлі жаңа нәрсе жасады деген пікірді жиі естуге болады: ол иудаизмге тән «істер арқылы ақталуды» жойып, оны «сенім арқылы құтқарылумен» алмастырыпты — яғни христиандық «заңшыл» діннен махаббат пен рақым дініне жасалған қадам болыпты. Бірақ мұндай түсіндірме шындықты емес, еврей дәстүрін түсінбеуді көрсетеді.
Бұл қабылдау білімге емес, стереотиптерге негізделген. Иудаизм ешқашан адам өз құтқарылуын мойынсұну арқылы «еңбегімен табуға» тырысатын «құрғақ заң діні» болған емес. Ол Құдай алдында қалай «ақталу» туралы емес, Оған қалай жақындау туралы.
Заң мен Рақымның тепе-теңдігі
Иудаизм Заң мен Рақымды, Әділдік пен Махаббатты бір-біріне қарсы қоймайды. Керісінше — ол олардың тепе-теңдігін талап етеді. Заң — бұл жол, құрылым, Құдаймен бірге өмір сүру тәсілі. Рақым — адамға осы жолмен жүруге күш беретін Құдай махаббатының тынысы. Рақымсыз Заң құрғақ формальдылыққа айналады. Заңсыз Рақым пішінсіз арманға айналады. Құдай алдындағы үрей мен Оған деген махаббат бір-біріне қарама-қарсы емес — олар бір Келісімнің екі жағы.
Дәл солай сенім де — иудаизмнің ең маңызды бөлігі. Мұса, пайғамбарлар, данышпандар — бәрі де Жалғыз Құдайға сенуге үйретті. Бірақ сонымен бірге сенім өсиеттерді жоймайды, керісінше соларға кіреді. Адам жай ғана «сенбейді» — ол осы сеніммен өмір сүреді: істерде, қарым-қатынаста, өсиеттерді сақтауда. Сенім — әрекеттерге балама емес, әрекеттерге шабыт беретін қайнар көз.
Иудаизм «ақталу» туралы емес, «жақындау» туралы
Көптеген түсіндірмелердің басты қатесі — олар соттың римдік немесе грек-пұтқа табынушылық түсінігін — онда судья: кінәлі ме, жоқ па, ақталды ма, әлде айыпталды ма деп шешеді — Киелі кітап дәстүріне көшіреді. Бірақ иудаизмде бәрі басқаша. Құдай — бюрократ та, прокурор да емес. Ол — бір тұлғадағы Әке, Жаратушы, Серіктес, Дос, Төреші және Сүйікті. Ол «ақтауға» немесе «айыптауға» себеп іздемейді — Ол диалогқа шақырады.
Иудаизмдегі өсиеттер мен рухани өмірдің мәні «еңбек» жинауда емес, Құдаймен қарым-қатынас құруда. Құдай соттайды, иә. Бірақ Оның соты — тәрбие мен өсу үдерісінің бір бөлігі. Адам құлайды және тұрады, қателеседі және жол іздейді — және мұның бәрі өмірдің қасиетті матасына тоқылған. Біз үкімді күтіп, көктегі трибуналдың алдында тұрған жоқпыз. Біз Құдайдың Жүзінің алдында өмір сүреміз, жақындықты, тазаруды, түсінуді іздей отырып.
Павел және оның пұтқа табынушыларға арналған «лайт-нұсқасы»
Сонда Павел не істеді? Ол христиандықты жоқтан «ойлап тапқан» жоқ. Ол иудаизмнің бір жағын — сенімді, махаббатты, рақымды — алып, оны орталыққа қойды. Ол Тәуратты тікелей жоққа шығарған жоқ (кем дегенде бастапқы кезеңде), бірақ еврей дәстүрінде өспеген, өсиеттердің тереңдігін түсінбейтін, бірақ монотеизмге ұмтылған адамдарға жеңілдетілген жолды ұсынды.
Павел иудаизмді пұтқа табынушылық менталитеті бар аудиторияға бейімдеді деуге болады. Олардың әлемінде Құдай — төреші, сенім — Оның билігін мойындау, ал сот — не жаза, не ақтау. Сондықтан Павел олармен осы тілде сөйлеседі: «Сендер істер арқылы ақталмайсыңдар, сенім арқылы ақталыңдар». Ол былай дегендей: қарапайымнан бастаңдар. Бірақ бұл «қарапайым» — Келісімнің толық мазмұны емес. Бұл алмастыру емес, жеңілдетілген нұсқа. Бүкіл үй емес, тек табалдырық.
Ал иудаизм өз ұстанымында қалады: адам — тек сенуші ғана емес, әрекет етуші де; тек махаббат алушы ғана емес, жауапкершілік арқалаушы да; тек Құдайдың баласы ғана емес, жақсырақ әлем құрудағы Оның серіктесі де.
Практикалық қорытынды
Егер адам тек «ақталуға» немесе «құтқарылуға» ғана емес, саналы, шығармашылықпен, Жоғарғымен байланыста өмір сүруге ұмтылса, әлем тереңірек әрі тазарақ болады. Иудаизм: «Құтқарыл», — демейді. Ол: «Құдайға жақын бол. Қарым-қатынас құр. Жақсылық жаса. Сүй. Үрейлен. Әлемге әсер ет», — дейді.
Бұл мағынада өсиеттер — жүк емес, көпір. Ал сенім — ережелерден қашу емес, олардың жаны. Егер сен Құдайдың нұрында қалай өмір сүру керектігін шынымен түсінгің келсе, «мен неге сенемін?» деп қана емес, «мен осы сеніммен не істеймін?» деп те сұра. Киелі кітаптағы жол дегеніміз — дәл осы.
