Реакциядан жауапкершілікке
«Әмин» сөзі техникалық деталь сияқты көрінеді. Қысқа жауап, басқаның сөзіне автоматты дерлік реакция. Оны сыпайылық ишарасындай, іштей араласпай-ақ айту оңай. Бірақ түбегейлі сәт дәл осында жатыр: «әмин» — басқаның сөзінің бөлігі емес, дербес акт. Бұл қайталау да, формальдылық та емес, келісуге, растауға және естігенді өз мойныңа алуға деген жеке шешім.
Бір адам маңызды ұстанымды немесе міндеттемені тұжырымдайтын, ал екіншісі жай ғана «естіп тұрмын» деп емес, «мұны дұрыс деп қабылдаймын» деп жауап беретін әңгімені елестетіңіз. Екінші жағдайда ол енді бақылаушы емес. Ол — қатысушы. Сырттай ештеңе болмаса да, оның жауабы өз жағдайын өзгертеді.
«Әмин» дәл осылай жұмыс істейді. Бұл сөз жаңа ақпарат қоспайды. Ол жауапкершілік қосады. Адам былай дейді: айтылған нәрсе жай ғана дыбыс емес, жай ғана басқаның ниеті емес, мен келісетін және өзімді онымен байланыстыратын нәрсе. Саналы «әминді» механикалық «әминнен» түбегейлі ажырататын да осы.
«Әминнің» басқаның сөзінен кейін айтылатыны да маңызды. Адам идеяны өзі тұжырымдамайды, мазмұнды басқармайды, тұжырымды таңдамайды. Ол бұрыннан берілген тұжырыммен бетпе-бет келеді — және онымен іштей келісетін-келіспейтінін шешеді. Бұл мағынада «әмин» — өзін-өзі көрсетудің емес, кемел келісімнің жаттығуы.
Әмбебап тілге оңай аударуға болатын тағы бір аспект бар. Біз жиі дұрыс нәрселерді естиміз: құндылықтар туралы, мақсаттар туралы, мағына туралы, «қалай өмір сүрген жөн» туралы. Бірақ естіп қою мен мұны өзің үшін маңызды деп мойындаудың арасында қашықтық жатыр. «Әмин» — дәл осы қашықтықты қысқарту. Адам: мен жай ғана теорияда келісіп қоймаймын, мұны бағдар ретінде мойындаймын, — дейтін сәт.
Сондықтан бұл сөздің дәл қалай айтылатыны маңызды. Егер сөз алғыс туралы болса — «әмин» игіліктің бастауын мойындауды білдіреді. Егер сөз өтініш туралы болса — бұл енді жай келісім емес, нәтижені күтуге қосылу. Адам былай дегендей болады: мен сырттан бақылаушы болып қалмаймын, мен үшін мұның орындалуы маңызды. Ол айтылғанға өз қатысуын қосады.
Осыдан дәстүрдің «әмин» деп жауап беру қабілетін балалықтан тәрбиелеуге неліктен мән беретіні түсінікті болады. Сөз ғұрыптық тәртіп туралы емес. Сөз саналы жауап беру дағдысын қалыптастыру туралы. Жай ғана естіп қоймай, ұстаным ұстану қабілеті туралы. Реакциялардың көпшілігі үстірт әрі автоматты болатын әлемде бұл сирек кездесетін дағды.
Дінге мүлде тәуелсіз практикалық қағида да бар. Кез келген қарым-қатынас жүйесінде — отбасында, жұмыста, қоғамда — көп нәрсе адамдар дұрыс емес нәрсені айтқандықтан емес, маңызды сөздерге ешкім шын жауап бермегендіктен бұзылады. Бәрі естиді, бірақ ешкім растамайды. Ешкім айтылғанды өз мойнына алмайды.
Саналы жауап — әрқашан жауапкершілікке жасалған қадам. Бәрімен келісу міндетті емес. Бірақ егер адам келіссе, ол мұның дыбыс емес, өз таңдауы екенін түсінуі тиіс. «Әмин» — дәл осы қабілетті жаттықтыру: ұстаным қажет жерде бейтараптықтың артына жасырынбау.
Сондықтан бұл сөздің күші оның ұзындығында да, жиі қолданылуында да емес. Ол адамға әр жолы қарапайым, бірақ талапшыл таңдау ұсынылатынында: сыртта қалу немесе мағынаның ішіне кіру. Және бұл таңдау, тіпті ұсақ-түйекте де, біртіндеп тек сөйлеуді ғана емес, растауды да білетін адамды қалыптастырады.
