Шавуот

Шавуот — еврей күнтізбесіндегі жай мереке емес. Бұл бүкіл адамзат тарихының бағытын өзгерткен күн. Дәл осы күні Тора періштелерге де, дерексіз рухани әлемге де емес, адамға — күрделі, қайшылықты, өзінде жер мен көкті біріктіретін тіршілікке берілді.

Мереке тереңдігі дәл осыдан басталады.

Тора берілер алдында Исраил халқы дайындалуға тиіс болды. Бұл бөлектену, тазалану, ішкі баптану күндері еді. Адамдар қарапайым дене өмірінен алыстауы, жуынуы, зейін жинауы, күнделікті тіршіліктен жоғары көтерілуі керек болды. Неге? Себебі Торамен кездесу — жай заңдар кітабын алу емес. Бұл — Құдайлық ерікпен кездесу.

Адам жалпы таңғаларлықтай жаратылған. Бір жағынан, ол жануарға ұқсайды: жейді, көбейеді, дене қажеттіліктері бар. Екінші жағынан, ол періштеге ұқсайды: түзу тұрады, сөйлейді, ойлайды, түйсіктен жоғары көтеріле алады. «Адам» деген сөздің өзін терең түсінуге болады: алеф әрпі Құдайлық бастамаға меңзейді, ал дам — қан, дененің өмірлік күші. Адам — рухани мен материалдың қосындысы.

Сондықтан Тора берілер алдында адам қысқа уақыт ішінде періштелік күйге мүмкіндігінше жақын болуы керек еді. Дене зұлымдық болғандықтан емес. Иудаизмде дене зұлымдық саналмайды. Бірақ адам көрсетуі тиіс сәттер болады: менде тек қалаулар, тек түйсіктер, тек жерлік жақ қана жоқ. Менде жоғарыдан келген дауысты есту қабілеті бар.

Белгілі бір түсіндірме бар: Жаратушы Тора берілер алдында дайындыққа екі күн белгіледі, ал Моше Рабейну өз тарапынан тағы бір күн қосты. Бір қарағанда мұны түсіну мүмкін емес. Адам Тора берілетін күнді қалай ауыстыра алады? Жаратушы күнді белгілейді, ал Моше: «Жоқ, ертеңге қалдырайық» дегендей ме?

Бірақ дәл осы жерде орасан зор тереңдік ашылады.

Бірінші түсіндірме күндерді санаумен байланысты. Мысырдан шығудан Тора берілгенге дейін қырық тоғыз күн, жеті толық апта санау керек болды. Бірақ Тора берілгенге дейін күннің реті әлі басқаша қабылданатын: алдымен күндіз, сосын түн. Тора берілгеннен кейін еврей күні кештен басталады: алдымен түн, сосын күндіз.

Бұл күнтізбенің жай техникалық ерекшелігі емес. Бұл өмірге көзқарас.

Егер алдымен күндіз, сосын түн болса, бұл: алдымен жарық, жеңілдік, ләззат, сосын қараңғылық дегенді білдіреді. Бірақ нағыз рухани өмір басқаша құрылған: алдымен түн, сосын күндіз. Алдымен қиындық, жұмыс, күш салу, ішкі күрес — және сонда ғана нағыз жарық келеді.

Кез келген шынайы құндылық еңбекпен жиналады. Адам кездейсоқ дана болмайды. Ішкі жұмыссыз терең болмайды. Оған сырттай еркіндік берілгені үшін ғана еркін болмайды. Алдымен жолдан өту, өзін басқаруды үйрену, ниеттерді тазарту, қараңғылыққа төзу керек — сонда күн келеді.

Осы мағынада Тораның берілуі адамзатқа бағыт көрсетті: өмір — ләззат пен азаптың бей-берекет шеңбері емес. Әлемнің мақсаты бар. Адамның жолы бар. Және бұл жолды адамның өзі өзінің шектеулі өмірінің ішінен ойлап таппаған. Нағыз мағына адамнан жоғарыдан келуі керек, әйтпесе ол жай ғана адамның қиялы болып қалады.

Сондықтан Тора — тек еврейлерге арналған діни мәтін емес. Бұл әлемнің мәні бар, тарихтың бағыты бар, адамның міндеті бар екенін ашу.

Даналардың мынадай сөзі бар: егер адам «мен еңбек еттім және таптым» десе — оған сен. «Мен еңбек етпедім және таптым» десе — сенбе. Ақиқат іздеусіз келмейді. Бірақ қызығы, дәл «таптым» делінген, «нәтиже алдым» емес. Себебі адам рухани еңбек еткенде, нәтиже көбіне оның күшінен үлкен болып шығады. Ол өзінен келгенін жасайды, содан кейін оған өзі салған нәрседен көбірек ашылады.

Бұл Шавуот алдындағы санауда да көрініс тапқан. Жеті апта, қырық тоғыз күн — адам еңбегінің толықтығы. Жеті — әлемнің саны: аптаның жеті күні, жеті түс, жеті нота, ішкі түзелудің жеті деңгейі. Адам өзінің қырық тоғыз сатысынан өтеді, мүмкіндігінше барын жасайды. Ал елуінші саты — жоғарыдан берілген сыйлық.

Қарапайым астарлы әңгіме бар. Патша мың қабатты орасан зор мұнара тұрғызып, айтты: кім жоғарыға көтерілсе, ең үлкен сыйлық алады. Адамдар қарап, тіпті бастамады: тым биік. Бір адам бәрібір жолға шықты. Ол он қабатқа, сосын жиырмаға, сосын елуге, сосын жүзге көтерілді — және әлсіреп құлады. Сонда лифттің есіктері ашылып, оны жоғарыға көтерді. Неге? Себебі одан мүмкін емес нәрсе талап етпеген. Одан өз шегіне дейін жүруді талап еткен.

Рухани өмірде де солай. Адамнан басқа біреу болуды талап етпейді. Одан орнында тұрмауды талап етеді.

Бұл тек діндар адамға қатысты емес. Кез келген адам түсінеді: өмір дамуды талап етеді. Кішкентай бала алғашқы сөзін айтты — бәрі қуанады. Келесі күні одан келесі қадам күтіледі. Бірақ ересек адамды балалық шағында меңгеруі тиіс нәрсені істегені үшін мақтаса, бұл енді мақтау емес. Бір кезеңде жетістік болған нәрсе екінші кезеңде жеткіліксіз болады.

Рухани жағынан да солай. Бүгін адам алғаш рет Тораға келді, алғаш рет өмірдің мәні туралы ойланды, алғаш рет жақсырақ болғысы келді — бұл орасан зор қуаныш. Бірақ ертең одан кешегі күйді қайталау емес, қозғалыс күтіледі. Кішкентай болса да, қозғалыс.

Иудаизм тек нәтижеге емес, күш салуға қарайды. Талмудта рухани әлемді көрген адам туралы айтылады: «Мен төңкерілген әлемді көрдім: мұнда жоғарыдағылар сонда төменде, ал мұнда төмендегілер сонда жоғарыда». Бұл жай ғана байлар мен танымалдар даналардан төмен болып шықты деген сөз емес. Тереңдігі басқада: Тора адамдарының арасында да баға сыртқы нәтижемен емес, адамның өз әлеуетін қаншалықты іске асырғанымен беріледі.

Бірі көп оқи алатын еді, бірақ күшінің аз бөлігін ғана пайдаланды. Екіншісі мүлде аз істей алатын еді, бірақ өз шегіне жетті. Және екіншісі біріншіден жоғары болуы мүмкін. Өйткені Көк адамның басқалардың қасында қалай көрінетініне емес, өзі бола алатын адам болуына қарай бағалайды.

Бұл өте маңызды ой. Адам көбіне өзін басқалармен салыстырады: кім көп біледі, кім көп жасады, кім табысты, кім рухани. Бірақ Жаратушы басқаша қарайды: дәл саған не берілді? Қандай күштер, қандай мүмкіндіктер, қандай сынақтар? Және сен онымен не істедің?

Сондықтан рухани жұмыс — басқалармен жарыс емес. Бұл өз тағдырыңның алдындағы адалдық.

Егер адам ішкі жұмысты өзі істесе, өмір оны сырттан сындыруы қажет емес. Даналар айтады: егер адам Тораның жігін мойнына алса, одан тұрмыстық жағдайлардың жігі алынады. Мағынасы оның мүлде қиындығы болмайды дегенде емес. Мағынасы — егер адам ашумен, құмарлықпен, тәкаппарлықпен, сараңдықпен, немқұрайдылықпен өзі күресіп жатса, оған дәл сол нәрсені үйрену үшін сырттан ауыр соққылар алу қажет емес.

Қарапайым мысал: адам жақсы іске ақша беруі керек еді, бірақ бермеді. Сосын үйінде бірдеңе бұзылып, дәл сол соманы шеберге береді. Дана адам айтады: «Келесі жолы жақсылық әкелетін жерге өзім берейін». Ақылсыз адам айтады: «Садақа бермегенім жақсы болды, әйтпесе жөндеуге төлеуге ақша болмас еді». Біреуі сабақты көреді, екіншісі тек кездейсоқтықты көреді.

Осылайша Моше дайындық толық болуы үшін бір күн қосады: алдымен түн, сосын күндіз. Алдымен еңбек, сосын жарық. Алдымен жұмыс, сосын ашылу.

Бірақ екінші түсіндірме де бар, одан да терең.

Мысырдағы кезде-ақ еврей халқына берілген бірінші өсиет — айды киелендіру мицвасы. Бір қарағанда оғаш: неге дәл ол бірінші? Неге сенім емес, дұға емес, адамгершілік заң емес, «ұлы» басқа бірдеңе емес?

Айды киелендіру жаңа айдың басы тек астрономиялық жолмен белгіленбейтінін білдіреді. Куәгерлер келіп, жаңа айды көріп, сот алдында куәлік беруі керек, және содан кейін ғана ай киеленді.

Мұнда таңғаларлық нәрсе ашылады: астрономиялық тұрғыдан жаңа ай пайда болып қойса да, куәгерлер келмесе, ай киеленбейтін. Ал куәгерлер келіп, сот олардың куәлігін қабылдап, айды киелендірсе, заң мұнда, жер бетінде бекітілетін.

Бұл керемет нәрсені білдіреді: Жаратушы адамға рухани уақытты белгілеуге қатысуды берді.

Мысалы, Рош а-Шана — бүкіл адамзатқа сот күні — айды киелендіруге байланысты. Егер жерлік сот бүгін айды киелендірмесе, Көктегі сот та, бейнелі айтқанда, кейінге қалады. Бұл адам Құдайды басқарады деген сөз емес. Бұл Жаратушының Өзі адамға Тораның ішінде жерлік шешім көктік мәнге ие болатындай әрекет ету билігін бергенін білдіреді.

Сондықтан айды киелендіру — бірінші өсиет. Ол көрсетеді: Тора адам енжар қалатын сыртқы бұйрық ретінде берілмеген. Тора адамға ол Құдайлық ниеттің қатысушысына айналатындай етіп берілген.

Бұл «Тораның берілуі» өрнегін түсінуге көмектеседі. Адам басқаға бірдеңе сыйлағанда, зат тек сыйлаушыға ғана тиесілі болудан қалады. Ол сыйға алған адамның меншігіне айналады. Әрине, Тора Құдайлық күйінде қалады. Бірақ Тора берілгеннен кейін ол адамның қолында деген мағынада: адам оны зерттеуі, түсінуі, қолдануы, берілген дәстүр шеңберінде оның заңын ашуы керек.

Сондықтан мидрашта періштелер: Тораны адамдарға қалай беруге болады? деп қарсылық білдіргендей болады. Оларға қызғаныш па? Жоқ. Олардың сұрағы тереңірек: егер Тора адамдарға берілсе, оны қолдану туралы шешім төменде, адам әлемінде болады деген сөз. Періштелер әлемі қозғалыссыз, таза, рухани. Ал адам күмән, әлсіздік, дау, қателік, денелік арасында өмір сүреді. Жаратушы Өз Торасын дәл сонда береді.

Шавуоттың ұлылығы осында: Тора кемел тіршілікке емес, өсуі тиіс адамға берілді.

Енді Моше неге күн қоса алғаны түсінікті бола түседі. Ол Жаратушымен «дауласқан» жоқ. Ол Тора берілуінің өз мәнін көрсетті: Тора шынымен адамға беріледі. Құдайлық ерік шеңберінде адам жауапкершілік, дауыс, қатысу алады.

Және мұнда тағы бір маңызды қадам бар.

Даналар Ноахты, Авраамды және Мошені салыстырады.

Ноах топан су ұрпағында өмір сүрді. Оған әлем жойылатыны айтылғанда, ол өзін және отбасын құтқарды, бірақ ұрпақ үшін дұға етпеді.

Авраам Сдомның мүмкін жойылуы туралы естігенде, сұрай бастады: мүмкін, онда елу әділ адам бар шығар? Қырық? Отыз? Ол ең болмағанда әділдер үшін дұға етті.

Моше одан әрі кетті. Алтын бұзау күнәсінен кейін, халық қорқынышты құлдырауға ұшыраған кезде, Моше әділдер үшін емес, күнәкарлар үшін дұға етті. Ол Жаратушыға айтты: егер Сен оларды кешірмесең, мені де Өз кітабыңнан өшір.

Және сұрақ туындайды: бұл көріністе Жаратушы қандай? Егер Ол Мошенің дұғасымен күнәкарларды кешіруге дайын болса, неге топан су ұрпағын кешірмеді? Жауабы өте терең: Жаратушы адамға адам әлемде Құдайлық мейірімділікті ашуға қаншалықты дайын болса, сол мөлшерде ашылады.

Бір жағдайды қатаңдық арқылы да, мейірімділік арқылы да көруге болады. «Адам кінәлі» деуге болады. Немесе: «иә, ол кінәлі, бірақ оны құлдыратқан жағдайларды түсіну керек, түзелу жолы бар ма, оны көтеруге бола ма» деуге болады.

Екеуі де шындық болуы мүмкін. Қатаңдық та ақиқаттың бір бөлігі. Мейірімділік те ақиқаттың бір бөлігі. Мәселе адам әлемде қандай қасиетті оятатынында.

Егер адам мұнда, төменде, басқаларға тек сот, айыптау және қатаңдық арқылы қараса, ол жоғарыдан да дәл сондай сотты ашқандай болады. Егер адам ақтау, түзелу мүмкіндігін, қайту жолын іздей алса, ол әлемде мейірімділікті ашады.

Моше ұлы көсем болды, себебі ол күнәні ақтағандықтан емес. Ол күнә болмады демеді. Ол басқаны айтты: құлдырағаннан кейін де адам түпкілікті есептен шығарылмауы керек. Күнәдан кейін де халық қайта оралуы мүмкін. Байланыс үзілгеннен кейін де келісімді қалпына келтіруге болады.

Бұл да Шавуотпен байланысты. Тора адамға адам кемел болғандықтан берілмеген. Ол адам өзінен жоғары бола алатындықтан берілген.

Шавуот адамға айтады: сен мәңгі періште болуға міндетті емессің. Бірақ сенде періштелік жақ бар екенін есте ұстауға міндеттісің. Сен бірден елуінші сатыға жетуге міндетті емессің. Бірақ өзіңнің қырық тоғызыңнан өтуге міндеттісің. Сен бәрінен жақсы болуға міндетті емессің. Бірақ өз әлеуетіңе опасыздық жасамауға міндеттісің.

Тора әлемге ұлы ақиқатты ашады: өмірдің мәні жай ғана өмір сүріп, ләззат алып, сыртқы табысқа жетіп, жоғалып кетуде емес. Мәні — өмірді жолға айналдыруда. Өз-өзіңмен жұмыс істеуде. Күш салу арқылы жарықты ашуда. Адамның ішінде жер мен көкті біріктіре алу қабілетінде.

Сондықтан Шавуот — тек Тораны алу мерекесі емес. Бұл Жаратушының адамға сенім мерекесі. Құдай адамға былай дегендей: Мен саған Өз даналығымды беремін. Мен саған жауапкершілік беремін. Мен саған әлемге әсер ету мүмкіндігін беремін. Енді бұл әлемнің бей-берекеттік орны болуы немесе мағына орны болуы саған байланысты.

Және Шавуоттың басты сұрағы — Тораның бір кезде Синай тауында берілгенінде ғана емес. Басты сұрақ — адам бүгін оны өзін өзгертетіндей етіп қабылдауға дайын ба.

Жай көбірек білу емес.

Жай дұрыс сөздер айту емес.

Басы жүректі басқаратын, жүрек қалауларды бағыттайтын, ал қалаулар мағынаға қызмет ететін адам болу.

Алдымен түн — сосын күндіз.

Алдымен жұмыс — сосын жарық.

Алдымен адам өзінен келгенінің бәрін жасайды — ал сосын оған ол елестете алғаннан көбірек ашылады.