Шавуот

Шавуот — бул жөн гана еврей календарындагы майрам эмес. Бул бүт адамзат тарыхынын багытын өзгөрткөн күн. Бул күнү Тоора периштелерге да, абстракттуу рухий дүйнөгө да эмес, адамга — жер менен асманды өзүндө бириктирген татаал, карама-каршы жандыкка берилген.

Майрамдын тереңдиги дал ушундан башталат.

Тоора берилгенге чейин Ысрайыл эли даярданышы керек болчу. Бул бөлүнүү, тазалануу, ички даярдык күндөрү эле. Адамдар кадимки дене жашоосунан алыстап, жуунуп, көңүлүн топтоп, күнүмдүк турмуштан бийик көтөрүлүшү керек болчу. Эмне үчүн? Анткени Тоора менен жолугушуу — бул жөн гана мыйзамдар китебин алуу эмес. Бул Кудайдын эрки менен жолугушуу.

Адам жалпысынан таң калыштуу жаралган. Бир жагынан, ал жаныбарга окшош: тамак жейт, тукум улайт, дене муктаждыктары бар. Экинчи жагынан, ал периштеге окшош: тик турат, сүйлөйт, ойлойт, инстинкттен жогору көтөрүлө алат. Ал тургай «адам» деген сөздүн өзүн да терең түшүнсө болот: алеф тамгасы Кудайлык башатты кыйыткылайт, ал эми дам — кан, дененин жашоо күчү. Адам — рухий менен материалдыктын биригиши.

Ошондуктан Тоора берилерден мурун адам кыска убакытка периштелик абалга мүмкүн болушунча жакындашы керек болчу. Дене жамандык болгону үчүн эмес. Иудаизмде дене жамандык деп эсептелбейт. Бирок адам мындай көрсөтүшү керек болгон учурлар болот: менде каалоолор гана, инстинкттер гана, жердик тарап гана эмес. Менде жогорудан келген үндү угуу жөндөмү бар.

Белгилүү түшүндүрмө бар: Жогорку Кудай Тоора берилерден мурун эки күн даярдыкка дайындаган, ал эми Моше Рабейну өзүнөн дагы бир күн кошкон. Бир караганда муну түшүнүү мүмкүн эмес. Адам Тоора берилүүчү күндү кантип жылдыра алат? Жогорку Кудай күндү белгилейт, ал эми Моше: «Жок, келгиле, эртең болсун» дегендей болот?

Бирок дал ушул жерде чоң тереңдик ачылат.

Биринчи түшүндүрмө күндөрдү эсептөө менен байланыштуу. Мисирден чыккандан Тоора берилгенге чейин кырк тогуз күндү, жети толук жуманы эсептөө керек болчу. Бирок Тоора берилгенге чейин күндүн тартиби башкача кабыл алынчу: адегенде күндүз, анан түн. Тоора берилгенден кийин еврей күнү кечтен башталат: адегенде түн, анан күндүз.

Бул жөн гана календардын техникалык майда-чүйдөсү эмес. Бул жашоого болгон көз караш.

Эгер адегенде күндүз, анан түн болсо, бул мындай дегенди билдирет: адегенде жарык, жеңилдик, ырахат, анан караңгылык. Бирок чыныгы рухий жашоо башкача түзүлгөн: адегенде түн, анан күндүз. Адегенде кыйынчылык, эмгек, аракет, ички күрөш — анан гана чыныгы жарык келет.

Ар кандай чыныгы баалуулук эмгек аркылуу табылат. Адам кокустан акылман болуп калбайт. Ички эмгексиз терең болбойт. Ага сырттан эркиндик берилгени үчүн гана эркин болуп калбайт. Адегенде жолду басып өтүү, өзүн башкарууну үйрөнүү, ниетин тазалоо, караңгылыкка чыдоо керек — ошондо гана күндүз келет.

Ушул мааниде Тоораны берүү адамзатка багыт көрсөттү: жашоо — ырахат менен азаптын башаламан айланасы эмес. Дүйнөнүн максаты бар. Адамдын жолу бар. Жана бул жолду адам өзүнүн чектелген жашоосунун ичинен ойлоп тапкан эмес. Чыныгы маани адамдан жогору жактан келиши керек, болбосо ал жөн гана адамдын кыялы бойдон калат.

Ошондуктан Тоора — еврейлер үчүн гана диний текст эмес. Бул дүйнөнүн мааниси, тарыхтын багыты, адамдын милдети бар экенин ачып берүү.

Акылмандардын мындай сөзү бар: эгер адам «мен эмгектендим жана таптым» десе — ага ишен. Эгер «мен эмгектенген жокмун, бирок таптым» десе — ишенбе. Чындык издебей келбейт. Бирок кызыгы, «натыйжага жеттим» эмес, дал «таптым» деп айтылган. Анткени адам рухий жактан эмгектенгенде, натыйжа көбүнчө анын аракетинен чоңураак болуп чыгат. Ал колунан келгенин жасайт, анан ага өзү кура алгандан да көбүрөөк ачылат.

Бул Шавуоттун алдындагы эсепте да чагылдырылган. Жети жума, кырк тогуз күн — бул адам эмгегинин толуктугу. Жети — дүйнөнүн саны: жуманын жети күнү, жети түс, жети нота, ички оңдоонун жети деңгээли. Адам өзүнүн кырк тогуз тепкичин басып өтөт, колунан келгендин баарын жасайт. Ал эми элүүнчү тепкич — бул жогорудан берилген белек.

Жөнөкөй бир накыл бар. Падыша миң кабаттуу зор мунара куруп: «Ким үстүнө чыкса, эң чоң сыйлык алат», — деди. Адамдар карап туруп, аракет да кылышкан жок: өтө бийик. Бирок бир адам баары бир жолго чыкты. Ал он кабатка, анан жыйырмага, анан элүүгө, анан жүзүнчү кабатка көтөрүлүп — алсырап кулап калды. Ошондо лифттин эшиги ачылып, аны үстүнө көтөрүштү. Эмне үчүн? Анткени андан мүмкүн эмес нерсе талап кылынган эмес. Андан өз чегине чейин баруу талап кылынган.

Рухий жашоодо да ушундай. Адамдан башка бирөө болуу талап кылынбайт. Андан бир орунда токтоп калбоо талап кылынат.

Бул диний адамга гана тиешелүү эмес. Ар бир адам түшүнөт: жашоо өнүгүүнү талап кылат. Кичинекей бала биринчи сөзүн айтты — баары кубанышат. Эртеси андан кийинки кадамды күтүшөт. Бирок чоң кишини балалыгында эле үйрөнүшү керек болгон нерсени жасаганы үчүн мактаса, бул эми мактоо эмес. Бир баскычта жетишкендик болгон нерсе экинчи баскычта жетишсиз болуп калат.

Рухий жактан да ошондой. Бүгүн адам Тоорага биринчи жолу келди, жашоонун мааниси жөнүндө биринчи жолу ойлонду, биринчи жолу жакшы болгусу келди — бул чоң кубаныч. Бирок эртең андан кечээки абалын кайталоону эмес, кыймылды күтүшөт. Кичинекей болсо да, бирок кыймылды.

Иудаизм натыйжага гана эмес, аракетке да карайт. Талмудда рухий дүйнөнү көргөн бир адам жөнүндө айтылат, ал: «Мен тескери дүйнөнү көрдүм: бул жакта жогоруда тургандар ал жакта төмөндө, ал эми бул жакта төмөндө тургандар ал жакта жогоруда», — деген. Бул жөн гана байлар менен атактуулар акылмандардан төмөн болуп калышты дегенди билдирбейт. Тереңдик башкада: Тоора адамдарынын арасында да баа сырткы натыйжа боюнча эмес, адам өзүнүн мүмкүнчүлүгүн канчалык ишке ашырганы боюнча берилет.

Бирөө көп нерсе үйрөнсө да, күчүнүн кичине бөлүгүн гана колдонгон болушу мүмкүн. Экинчиси аз гана нерсеге жөндөмдүү болсо да, өз чегине жеткен. Жана экинчиси биринчисинен жогору болуп чыгышы мүмкүн. Анткени Асман адамды башкалардын жанында кандай көрүнгөнүнө карап эмес, ал боло ала турган адам болуп канчалык калыптанганына карап соттойт.

Бул абдан маанилүү ой. Адам көп учурда өзүн башкалар менен салыштырат: ким көбүрөөк билет, ким көбүрөөк жасады, ким ийгиликтүүрөөк, ким рухийрак. Бирок Жогорку Кудай башкача карайт: дал сага эмне берилген? Кандай күчтөр, кандай мүмкүнчүлүктөр, кандай сыноолор? Жана сен алар менен эмне кылдың?

Ошондуктан рухий эмгек — бул башкалар менен жарыш эмес. Бул өз тагдырыңдын алдындагы чынчылдык.

Эгер адам ички эмгекти өзү аткарса, жашоо аны сырттан сындырышынын кереги жок. Акылмандар айтышат: эгер адам Тооранын моюнтуругун өзүнө алса, андан турмуштук жагдайлардын моюнтуругу алынат. Мааниси — анын эч кандай кыйынчылыгы болбойт дегенде эмес. Мааниси: эгер адам ачуусу, кумарлары, текебердиги, ач көздүгү, кайдыгерлиги үстүндө өзү иштесе, ошол эле нерсени үйрөнүү үчүн ага оор сырткы соккуларды алуунун кереги жок.

Жөнөкөй мисал: адам жакшы иш үчүн акча бериши керек эле, бирок берген жок. Анан үйүндө бир нерсе бузулуп, ал ошол эле сумманы устага берет. Акылман адам: «Кийинки жолу жакшылык алып келе турган жерге берейин», — дейт. Акылсыз адам: «Кайрымдуулук бербегеним жакшы болду, болбосо оңдоого төлөөгө акча болбойт эле», — дейт. Бири сабакты көрөт, экинчиси жөн гана кокустукту көрөт.

Ошентип Моше даярдык толук болушу үчүн бир күн кошот: адегенде түн, анан күндүз. Адегенде эмгек, анан жарык. Адегенде иш, анан ачылуу.

Бирок дагы бир, андан да терең түшүндүрмө бар.

Еврей элине Мисирде эле берилген биринчи осуят — бул айды ыйыктоо осуяты. Бир караганда таң калыштуу: эмне үчүн дал ушул биринчи? Эмне үчүн ишеним эмес, дуба эмес, адеп мыйзамы эмес, башка бир «улуу» нерсе эмес?

Айды ыйыктоо жаңы айдын башталышы астрономиялык жактан гана белгиленбегенин билдирет. Күбөлөр келип, жаңы айды көрүп, соттун алдында күбөлүк беришчү, ошондон кийин гана ай ыйыкталчу.

Жана бул жерде таң калыштуу нерсе ачылат: астрономиялык жактан жаңы ай пайда болсо да, күбөлөр келбесе, ай ыйыкталчу эмес. Ал эми күбөлөр келип, сот алардын күбөлүгүн кабыл алып, айды ыйыктаса, мыйзам ушул жерде, жерде белгиленчү.

Бул укмуштуу нерсени билдирет: Жогорку Кудай адамга рухий убакытты белгилөөгө катышууну берген.

Мисалы, Рош а-Шана — бүт адамзат үчүн сот күнү — айдын ыйыкталышына көз каранды. Эгер жердеги сот айды бүгүн ыйыктабаса, анда Асман соту да, каймана айтканда, жылдырылат. Бул адам Кудайды башкарат дегенди билдирбейт. Бул Жогорку Кудай Өзү адамга Тооранын ичинде жердеги чечим асмандык мааниге ээ боло тургандай аракет кылуу бийлигин бергенин билдирет.

Мына ошондуктан айды ыйыктоо — биринчи осуят. Ал көрсөтөт: Тоора адам пассивдүү бойдон кала турган сырткы буйрук катары берилген эмес. Тоора адамга ал Кудайдын ниетинин катышуучусу боло тургандай берилген.

Бул «Тоораны берүү» деген сөздү түшүнүүгө жардам берет. Адам бирөөгө бир нерсе белекке бергенде, ал буюм белек кылуучуга гана таандык болбой калат. Ал белек кылынган адамдын менчиги болуп калат. Албетте, Тоора Кудайлык бойдон калат. Бирок Тоора берилгенден кийин ал адамдын колунда — адам аны үйрөнүшү, түшүнүшү, колдонушу, берилген салттын алкагында анын мыйзамын ачып бериши керек деген мааниде.

Ошондуктан мидрашта периштелер каршы болгондой болушат: Тоораны адамдарга кантип берүүгө болот? Аларга кызганыч болдубу? Жок. Алардын суроосу тереңирээк: эгер Тоора адамдарга берилсе, анда аны колдонуу жөнүндөгү чечим төмөндө, адамдар дүйнөсүндө кабыл алынат. Периштелер дүйнөсү туруктуу, таза, рухий. Ал эми адам күмөндөрдүн, алсыздыктардын, талаш-тартыштардын, каталардын, денеликтин арасында жашайт. Жана Жогорку Кудай Өзүнүн Тоорасын дал ошол жакка берет.

Шавуоттун улуулугу мына ушунда: Тоора кемчиликсиз жандыкка эмес, өсүшү керек болгон адамга берилген.

Эми Моше эмне үчүн бир күн кошо алганы түшүнүктүүрөөк болот. Ал Жогорку Кудай менен «талашкан» жок. Ал Тоораны берүүнүн маңызын өзүн көрсөттү: Тоора чындап эле адамга өткөрүлүп берилет. Кудайдын эркинин алкагында адам жоопкерчиликке, үнгө, катышууга ээ болот.

Жана бул жерде дагы бир маанилүү кадам бар.

Акылмандар Нухту, Ыбрайымды жана Мошени салыштырышат.

Нух топон суу муунунда жашаган. Ага дүйнө жок кылынат деп айтылганда, ал өзүн жана үй-бүлөсүн сактап калды, бирок муун үчүн дуба кылган жок.

Ыбрайым Содом кыйратылышы мүмкүн экенин укканда, сурай баштады: балким, ал жерде элүү адил адам бардыр? Кыркчы? Отузчу? Ал жок дегенде адилдер үчүн дуба кылды.

Моше андан да ары кетти. Алтын музоонун күнөөсүнөн кийин, эл коркунучтуу кулаганда, Моше адилдер үчүн эмес, күнөөкөрлөр үчүн дуба кылды. Ал Жогорку Кудайга: эгер Сен аларды кечирбесең, мени да Өзүңдүн китебиңден өчүр, — деди.

Ошондо суроо туулат: бул көрүнүштө Жогорку Кудай кандай? Эгер Ал Мошенин дубасы менен күнөөкөрлөрдү кечирүүгө даяр болсо, эмне үчүн топон суу муунун кечирген жок? Жооп абдан терең: Жогорку Кудай адамга адам дүйнөдө Кудайдын ырайымын ачууга канчалык даяр болсо, ошончолук ачылат.

Бир эле жагдайды катаалдык аркылуу көрсө болот, ырайым аркылуу да көрсө болот. «Адам күнөөлүү», — деп айтса болот. Ал эми: «Ооба, ал күнөөлүү, бирок аны кулоого кандай жагдайлар алып келгенин, оңдолуунун жолу барбы, аны көтөрсө болобу — муну түшүнүү керек», — деп да айтса болот.

Экөө тең чындык болушу мүмкүн. Катаалдык да чындыктын бир бөлүгү. Ырайым да чындыктын бир бөлүгү. Маселе — адам дүйнөдө кайсы сапатты ойготот.

Эгер адам бул жерде, төмөндө, башкаларга сот, айыптоо жана катаалдык аркылуу гана караса, ал жогорудан да ошондой сотту ачкандай болот. Эгер адам актоону, оңдолуу мүмкүнчүлүгүн, кайтуу жолун издей билсе, ал дүйнөдө ырайымды ачат.

Моше күнөөнү актаганы үчүн эмес, эң улуу лидер болду. Ал күнөө болгон эмес деп айткан эмес. Ал башка нерсени айтты: кулагандан кийин да адам биротоло четке кагылбашы керек. Күнөөдөн кийин да эл кайтып келе алат. Байланыш үзүлгөндөн кийин да келишимди калыбына келтирсе болот.

Бул да Шавуот менен байланыштуу. Тоора адамга ал кемчиликсиз болгону үчүн берилген эмес. Ал адам өзүнөн жогору боло алгандыктан берилген.

Шавуот адамга айтат: сен түбөлүк периште болууга милдеттүү эмессиң. Бирок сенде периштелик тарап бар экенин эстеп жүрүүгө милдеттүүсүң. Сен дароо элүүнчү тепкичке жетүүгө милдеттүү эмессиң. Бирок өзүңдүн кырк тогуз тепкичиңди басып өтүүгө милдеттүүсүң. Сен баарынан жакшы болууга милдеттүү эмессиң. Бирок өзүңдүн мүмкүнчүлүгүңө чыккынчылык кылбоого милдеттүүсүң.

Тоора дүйнөгө улуу чындыкты ачат: жашоонун мааниси жөн гана жашап өтүүдө, ырахат алууда, сырткы ийгиликке жетип, жок болуп кетүүдө эмес. Мааниси — жашоону жолго айлантуу. Өзүң үстүндө иштөөгө. Аракет аркылуу жарыкты ачууга. Адамдын ичинде жер менен асманды бириктирүү жөндөмүнө.

Ошондуктан Шавуот — Тоораны алуунун гана майрамы эмес. Бул Жогорку Кудайдын адамга болгон ишениминин майрамы. Кудай адамга айткандай болот: Мен сага Өзүмдүн акылмандыгымды берем. Мен сага жоопкерчилик берем. Мен сага дүйнөгө таасир этүү мүмкүнчүлүгүн берем. Эми бул дүйнө башаламандыктын жайы болобу же маанинин жайы болобу — сенден көз каранды.

Шавуоттун башкы суроосу Тоора качандыр бир кезде Синай тоосунун этегинде берилгенби дегенде гана эмес. Башкы суроо — адам бүгүн аны өзүн өзгөртө тургандай кылып кабыл алууга даярбы.

Жөн гана көбүрөөк билүү эмес.

Жөн гана туура сөздөрдү айтуу эмес.

Башы жүрөгүн башкарган, жүрөгү каалоолорун багыттаган, ал эми каалоолору мааниге кызмат кылган адам болуу.

Адегенде түн — анан күндүз.

Адегенде эмгек — анан жарык.

Адегенде адам колунан келгендин баарын жасайт — анан ага ал элестете алгандан да көбүрөөк ачылат.