Кішіпейілділік

Кішіпейілділіктің адамды қорлайтын түрі бар. Ал адамды қалыптастыратын түрі де бар. Айырмашылық сырттай мінез-құлықта емес, адамның кімнің алдында бас иетінінде.

Жағдайларға мойынсұнуға болады — қарсы тұруға күш жоқ болғандықтан. Адамдарға бейімделуге болады — олар күштірек немесе ықпалдырақ болғандықтан. Бұл ішкі қасиет емес, қысымға жауап. Мұндай «кішіпейілділік» дамытпайды, керісінше тарылтады.

Еврей ойында басқа нәрсе туралы айтылады — Жаратушының алдындағы кішіпейілділік туралы. Оқиғалардың хаосы алдында да, адам билігі алдында да емес, болмыстың Қайнар көзі алдында. Бұл түбегейлі басқа бағыт. Мұнда адам кішіреймейді — ол шындыққа қатысты түзеледі.

Бұл қасиеттің мәнін Рабейну Бехайе «Ховот ха-Левавот» («Жүректердің міндеттері») кітабында, «Шаар ха-Книа» — «Кішіпейілділік қақпасы» бөлімінде егжей-тегжейлі қарастырады. Бірақ негізгі ой қарапайым: адам өзі келген әлемнің қожайыны емес. Ол — қатысушы, бірақ иесі емес.

Біз өзімізді орталық ретінде сезінуге үйреніп алғанбыз. Бізге дербестік, шешім қабылдау, жоспар құру қабілеті берілген. Бұл қажет. Еврей дәстүрінде таңдау еркіндігі «бехира» деп аталады — адамның қалай әрекет ететінін шешу қабілеті. Онсыз жауапкершілік болмас еді.

Бірақ сонымен бірге адамға өз маңыздылығын сезіну де берілген. Міне, осы жерде шиеленіс туады. Жағдайлар жоспар бойынша жүрмегенде, біреу біздің шешімдерімізге күмән келтіргенде, біз мұны өзімізге қол сұғу сияқты қабылдаймыз. Өз ұстанымыңнан бас тарту ауыр болуы мүмкін — болмысыңның бір бөлігі құлап жатқандай.

Жаратушының алдындағы кішіпейілділік таңдау еркіндігін жоймайды. Ол сенімділіктің қайнар көзін түзетеді. Адам әрекет етуді, ойлауды, шешім қабылдауды жалғастырады, бірақ өзін соңғы билік деп санауды тоқтатады. Ол өз түсінігінің шектеулі екенін, ал әлем бейнесі оның есептерінен әлдеқайда кең екенін мойындайды.

Қарапайым айтқанда: кішіпейілділік — мен бәрін бақыламайтынымды және бәрінің қайнар көзі емес екенімді мойындау.

Рабейну Бехайе кішіпейілділікті өз шектеулілігі мен тәуелділігін іштей сезіну деп анықтайды. Бұл өзін-өзі кемсіту емес. Бұл байыптылық. Адам дарынды, ақылды, ықпалды болуы мүмкін — сонымен бірге өз қабілеттерінің өзі жаратқан да, дербес те емес екенін түсінуі мүмкін.

Парадокс мынада: адамды тұрақты ететін дәл осы мойындау. Ол өзін толық дербес орталық деп санағанша, жоспардан кез келген ауытқу апат ретінде қабылданады. Ал өзін кеңірек ниеттің бір бөлігі ретінде көргенде, шиеленіс азаяды.

Еврей дәстүрінде мынадай формула бар: «Эйн од мильвадо» — «Одан басқа ешкім жоқ». Бұл поэтикалық сөз емес, түпкі себептің адамның қолында емес екенін бекіту. Оқиғалардың көптеген аралық себептері болуы мүмкін, бірақ болмыстың түпкі қайнар көзі адам емес.

Адам осы түсінікке неғұрлым жақын болса, болып жатқан нәрсеге іштей ашуы соғұрлым аз болады. Бұл енжарлық та, әрекеттен бас тарту да емес. Ол істеуге міндетті нәрсені істейді, бірақ әлемнен өз күтулеріне бағынуды талап етпейді.

Тағы бір қыры бар. Адам ұлылыққа әлеуетпен жаратылған. Ол білімге, адамгершілік таңдауға, Жаратушыға жақындауға қабілетті. Бұл мағынада ол болмашы емес. Бірақ дәл Қайнар көзге жақындау айырмашылықтың ауқымын ашады. Әлемдік деңгейдегі ғылыми зертханаға кірген адам әлі қаншама нәрсені білмейтінін барған сайын анық түсінетіні сияқты.

Өскен сайын өзіне-өзі сенімділік емес, тереңдік келеді. Түсінік неғұрлым үлкен болса, дербестік елесі соғұрлым аз болады.

Бұдан шығатын практикалық қорытынды тікелей. Кішіпейілділік сыртқы ым-ишаралардан басталмайды. Ол ішкі тексеруден басталады: менің сенімділігім неге негізделген? Мен ақиқат үшін әрекет етемін бе, әлде өз «менімді» растау үшін бе?

Егер кез келген әрекет — тіпті жақсы әрекет те — тек эгоны нығайтуға қызмет етсе, адам өзіне тұйықталып қалады. Ал ол өз қабілеттерін жоғары мақсатқа қызмет етудің құралы ретінде қабылдаса, бүкіл өмірінің бағыты өзгереді.

Жаратушының алдындағы кішіпейілділік тұлғаны жоймайды. Ол оны жалған орталықтан тазартады. Адам белсенді, жауапты, ойлы болып қала береді. Бірақ ол шындықтың өзімен күресуді тоқтатады.

Сонда өз маңыздылығын сезіну мен өз шектеулілігін ұғыну арасындағы ішкі қақтығыс біртіндеп шешіледі. Басу арқылы емес, басымдықтарды дұрыс орналастыру арқылы.

Кішіпейілділік — қадір-қасиеттен бас тарту емес. Бұл қадір-қасиетті әлем құрылымында дұрыс орналастыру.