Момундук

Момундуктун адамды кордогон түрү бар. Ал эми адамды калыптандырган түрү да бар. Айырмачылык сырткы жүрүм-турумда эмес, адамдын кимдин алдында баш ийгенинде.

Жагдайларга моюн сунса болот — каршы турууга күч жок болгондуктан. Адамдарга ыңгайлашса болот — алар күчтүүрөөк же таасирдүүрөөк болгондуктан. Бул ички сапат эмес, кысымга болгон реакция. Мындай «момундук» өнүктүрбөйт, тескерисинче кысып салат.

Еврей ой жүгүртүүсүндө башка нерсе жөнүндө — Жогорку Кудайдын алдындагы момундук жөнүндө айтылат. Окуялардын башаламандыгынын алдында да, адам бийлигинин алдында да эмес, болмуштун Булагынын алдында. Бул түп-тамырынан башка багыт. Бул жерде адам кичирейбейт — ал чындыкка карата түздөлөт.

Бул сапаттын маңызын Рабейну Бехайе «Ховот ха-Левавот» («Жүрөктөрдүн милдеттери») китебинде, «Шаар ха-Книа» — «Момундуктун дарбазасы» бөлүмүндө кеңири талдайт. Бирок негизги ой жөнөкөй: адам өзү келген дүйнөнүн кожоюну эмес. Ал — катышуучу, бирок ээси эмес.

Биз өзүбүздү борбор катары сезүүгө көнүп калганбыз. Бизге өз алдынчалык, чечим кабыл алуу, пландарды түзүү жөндөмү берилген. Бул зарыл. Еврей салтында тандоо эркиндиги «бехира» деп аталат — адамдын кантип иш кылаарын чечүү жөндөмү. Ансыз жоопкерчилик болмок эмес.

Бирок аны менен бирге адамга өзүнүн маанилүүлүгүн сезүү да берилген. Мына ушул жерде чыңалуу пайда болот. Жагдайлар план боюнча жүрбөй калганда, кимдир бирөө биздин чечимдерибизге шек келтиргенде, биз муну өзүбүзгө кол салуудай кабыл алабыз. Өз позицияңдан баш тартуу оор болушу мүмкүн — өзүңдүн инсандыгыңдын бир бөлүгү кыйрап жаткандай.

Жогорку Кудайдын алдындагы момундук тандоо эркиндигин жокко чыгарбайт. Ал ишенимдин булагын оңдойт. Адам иш кылууну, ойлонууну, чечим кабыл алууну улантат, бирок өзүн акыркы бийлик деп эсептөөнү токтотот. Ал өзүнүн түшүнүгү чектелген экенин, ал эми дүйнөнүн сүрөтү анын эсептеринен чоңураак экенин моюнга алат.

Жөнөкөйрөөк айтканда: момундук — мен баарын көзөмөлдөбөйм жана баарынын булагы эмесмин деген нерсеге макул болуу.

Рабейну Бехайе момундукту өзүнүн чектелгендигин жана көз карандылыгын ички сезүү деп аныктайт. Бул өзүн-өзү кемсинтүү эмес. Бул сергектик. Адам таланттуу, акылдуу, таасирдүү болушу мүмкүн — ошол эле учурда анын жөндөмдөрү өзү тарабынан жаратылбаганын жана өз алдынча эмес экенин түшүнүшү мүмкүн.

Парадокс мында: адамды туруктуу кылган дал ушул моюнга алуу. Ал өзүн толугу менен өз алдынча борбор деп эсептегенче, пландан ар кандай четтөө апаат катары кабыл алынат. Ал эми өзүн кеңири ниеттин бир бөлүгү катары көргөндө, чыңалуу азаят.

Еврей салтында мындай формула бар: «Эйн од мильвадо» — «Андан башка эч ким жок». Бул поэтикалык сөз айкашы эмес, акыркы себептүүлүк адамдын колунда эмес экенин ырастоо. Окуялардын көп ортоңку себептери болушу мүмкүн, бирок болмуштун акыркы булагы адам эмес.

Адам бул түшүнүккө канчалык жакын болсо, болуп жаткан нерсеге карата ички ачуусу ошончолук аз болот. Бул пассивдүүлүк да, иш-аракеттен баш тартуу да эмес. Ал кылууга милдеттүү болгон нерсени кылат, бирок дүйнөдөн өзүнүн күтүүлөрүнө баш ийүүнү талап кылбайт.

Дагы бир жагы бар. Адам улуулукка мүмкүнчүлүк менен жаратылган. Ал билимге, адеп-ахлактык тандоого, Жаратуучуга жакындоого жөндөмдүү. Бул мааниде ал маанисиз эмес. Бирок дал Булакка жакындоо айырмачылыктын көлөмүн ачып берет. Дүйнөлүк деңгээлдеги илимий лабораторияга кирген адам дагы канча нерсени билбей турганын барган сайын даана түшүнгөнү сыяктуу.

Өскөн сайын өзүнө ашыкча ишеним эмес, тереңдик келет. Түшүнүк канчалык чоң болсо, өз алдынчалык элеси ошончолук аз болот.

Мындан чыккан практикалык корутунду түз. Момундук сырткы жаңсоолордон башталбайт. Ал ички текшерүүдөн башталат: менин ишенимим эмнеге негизделген? Мен чындык үчүн иш кылып жатамбы же өзүмдүн «менимди» ырастоо үчүнбү?

Эгер ар бир иш — жакшы иш болсо да — эгону бекемдөөгө гана кызмат кылса, адам өзүнө туюк бойдон калат. Ал эми ал өзүнүн жөндөмдөрүн жогорку максатка кызмат кылуунун куралы катары кабыл алса, бүт жашоосунун багыты өзгөрөт.

Жогорку Кудайдын алдындагы момундук инсанды жок кылбайт. Ал аны жалган борбордон тазалайт. Адам активдүү, жоопкерчиликтүү, ойчул бойдон калат. Бирок ал чындыктын өзү менен күрөшүүнү токтотот.

Ошондо өзүнүн маанилүүлүгүн сезүү менен өзүнүн чектелгендигин түшүнүүнүн ортосундагы ички чыр-чатак акырындык менен чечилет. Басуу аркылуу эмес, артыкчылыктарды туура жайгаштыруу аркылуу.

Момундук — ар-намыстан баш тартуу эмес. Бул ар-намысты дүйнөнүн түзүлүшүндө туура жайгаштыруу.