«Жауапкершілік нүктесі»
Адам бірден емес, уақыт өте келе байқай бастайтын бір заңдылық бар. Ол есейіп, өмірлік тәжірибе жинаған сайын, айналасындағы адамдарға деген көзқарасы біртіндеп өзгереді. Бұрын оңай әрі сабырмен қабылданған нәрсе ашуландыра бастайды. Басқа адамдардың мінез-құлқы қисынсызырақ, өзімшілірек, адамның өзінде қалыптасқан дұрыс туралы түсініктерден алысырақ болып көрінеді.
Жастықта бәрі басқаша көрінеді. Әлемді жақсартуға болатындай, күш-жігердің тікелей әсері бар сияқты, жеткілікті тырыссаң, айналадағы шындық ішкі әділдік сезіміне сәйкес келе бастайтындай сезім болады. Адам кешіруге дайын, өйткені ол алға жылжумен айналысады, ол құрады, сынайды, үміттенеді. Бірақ уақыт өте келе әлемнің күтулерге бейімделмейтіні туралы түсінік келеді. Адамдар бұрынғыша өмір сүре береді, әркім өз ісімен, өз мүддесімен және өз шектеулерімен айналысады.
Және дәл осы сәтте жиі ішкі ығысу пайда болады. Бұрын жақсартуға ұмтылыс болған нәрсе наразылыққа айналуы мүмкін. Адам нашарлап кеткендіктен емес, ол өз күтулерінің шегіне тап болғандықтан. Егер басынан бастап проблема сыртта — айналадағыларда, қоғамда — жатқандай көрінсе, онда көңіл қалу іс жүзінде сөзсіз болады.
Адамзаттың тәжірибесі біршама қарапайым нәрсені көрсетеді: басқа адамдарды өзгертуге тікелей тырысу сирек нәтиже береді. Қысым қарсылық тудырады, түзетуге деген табанды әрекеттер — ішкі наразылық. Тіпті көмектесуге деген шынайы тілек те араласу ретінде қабылданса, әрдайым қабылдана бермейді. Адам өз табиғаты бойынша сыртқы әсермен өзгеруге құлықсыз.
Сондықтан біртіндеп басқа тәсіл түсінікті бола бастайды. Ол назарды ауыстыруды талап етеді: басқаларды түзетуге тырысудан — өзіңмен жұмыс істеуге. Бұл болып жатқан нәрсеге немқұрайлылықты білдірмейді. Бірақ бұл басты жауапкершілік аймағы адамның өз ішінде екенін білдіреді.
Адам айналадағы әлемнің кемелсіздігіне өз жұмысына нұсқау ретінде қарай бастағанда, оның қабылдауы да өзгереді. Ашудың орнына түсіністік, талаптың орнына мұқияттылық пайда болады. Ол басқалардың кемшіліктерін ғана емес, олардың себептерін, күрделілігін де көре бастайды. Және дәл осы ішкі өзгеріс күтпеген жерден айналадағыларға да әсер ете бастайды.
Еврей дәстүрінде бұл идея ерекше анық білдірілген. Адамның әлемге негізгі әсері оның өз өмірі арқылы — оның ақиқатқа сай қаншалықты өмір сүретіні арқылы, Тәурат өсиеттеріне адалдығы арқылы жүзеге асады деп саналады. Бұл әсер міндетті түрде бірден байқалмайды, бірақ ол ең тұрақты әсер болып саналады.
Уақыт өте келе адамдарға деген көзқарас та өзгереді. Соттау, салыстыру, талап ету қажеттілігі жоғалады. Басқа адамды көлемдірек — оның шектеулерімен, оның жолымен көру қабілеті пайда болады. Және осымен бірге көмектесуге деген тілек туады, бірақ енді қысымсыз, мойындауды немесе алғысты күтпестен.
Мұндай көзқарас өмірдің қиындықтарын жоймайды және адамды немқұрайлы етпейді. Бірақ ол ішкі тұрақтылық жасайды. Жинақталған наразылықтың орнына біртіндеп сабырлырақ күй қалыптасады — онда айқындық, ізгі ниет және күш-жігерді шын мәнінде қай жерге жұмсау керектігін түсіну бар.
