Сот жана ырайымга негизделген дүйнө

Адамдык деңгээлде адилеттик менен ырайым бири-бирине каршы турбайт. Адилеттүү адам ырайымсыз болууга милдеттүү эмес, ошондой эле ырайымдуу адам боорукердик үчүн чындыкты бузууга милдеттүү эмес. Бул сапаттар бири-бирин жокко чыгарбайт, тескерисинче толуктайт.

Кадимки мисал: балдарын сүйгөн жана ошол эле учурда алардан жоопкерчилик талап кылган ата. Ал керек болгондо жазалай алат, бирок муну ачуудан кылбайт. Анын катаалдыгы — камкордуктун бир бөлүгү. Ал баласынын чынчыл жана күчтүү болуп өсүшүн каалайт. Мындай мамиледе жаза ырайымды жокко чыгарбайт, тескерисинче анын бир түрү болуп саналат: адам жакшы менен жаманды айырмалаганды жана өз иштеринин кесепеттерин көтөргөндү үйрөнөт.

Талмуд Дөөт падышанын сотунан мисал келтирет. Сотко кедей менен бай келишчү. Бай туура болуп чыкты, ал эми доонун суммасы ал үчүн анча мааниге ээ эмес, ал эми кедей үчүн оор эле. Дөөт боор ооругандан мыйзамды өзгөрткөн эмес. Ал Тоорат талап кылгандай адилеттик менен чечим чыгарган: «Кедейдин доосунда ага ыктаба». Бирок соттон кийин ал кедейге ал төлөшү керек болгон сумманы өз каражатынан берчү. Ошентип ал чындыкты да, ырайымды да — ар бирин өз ордунда сактаган.

Салтта Кудай Таала чындык боюнча сот кылат жана зарыл болгондо жазалайт деп айтылат. Бирок дүйнөнүн табиятынын өзүнөн биз адилеттикти гана эмес, аяр мамилени да көрөбүз. Атүгүл жаза катары кабыл алынган нерсе да адамга пайда алып келет — дароо же убакыттын өтүшү менен. Ал оңдоо керек болгон нерсени ачып, өзгөрүүгө мүмкүнчүлүк берип, ички тең салмактуулукту калыбына келтириши мүмкүн.
Еврей окутуучулары муну мындайча түшүндүрүшөт (Раши, Берешит китебинин башына): эгер дүйнө Сот принцибине гана курулса, ал жашай алмак эмес. Ошондуктан Сотко ырайым өлчөмү кошулган. Мындан бул эки күч атаандашпай турганы ачык көрүнөт. Алар туруктуулукту жаратат — дүйнө кармалып турган эки негиздей.