Өмірімізді қалай сүріп жатқанымыз туралы
Меніңше, адамның ең қызықты ерекшеліктерінің бірі — өмірінде бір нәрсе дұрыс болмай қалғанда ғана оның өмірдің мәні туралы ерекше терең ойлана бастауы. Бәрі тыныш болып, жұмысымыз, денсаулығымыз, жақын адамдарымыз және үйреншікті өмір салтымыз бар кезде біз өзімізге терең сұрақтарды сирек қоямыз. Жай ғана өмір сүріп, күнделікті істерімізбен айналысамыз және көп нәрсені қалыпты жағдай ретінде қабылдаймыз. Бірақ елеулі мәселе, көңіл қалу немесе ішкі дағдарыс пайда болғанда, бірден сұрақтар туындайды: бұл неге болып жатыр, мен нені дұрыс істемей жүрмін, өмірім жалпы қай бағытқа бет алып барады? Кейде дәл осы сұрақтар бізге жылдар бойы байқамаған нәрселерімізді көруге көмектеседі.
Алайда адамның өмірі мәнді болуы үшін міндетті түрде азап шегуі керек деп айтпас едім. Өйткені онда бақыт, тыныштық пен әл-ауқат рухани дамуға қандай да бір жолмен кедергі келтіреді деп мойындауға тура келер еді. Ал менің ойымша, бұл толықтай дұрыс емес. Қиындықтар адамды шынымен де ойлануға мәжбүр етуі мүмкін, бірақ өмірдің мәні тек қиындықтардың болуына ғана тәуелді болмауы тиіс. Адам қиындықтар арқылы да, сүйіспеншілік, ризашылық, білім алу, шығармашылық және өзгелерге қамқорлық жасау арқылы да өсе алады. Негізгі мәселе — бізге берілген өмірді қаншалықты саналы түрде сүріп жатқанымызда.
Еврей дәстүрінде тикун олам деген ұғым бар. Ол әлемді түзету немесе жақсарту дегенді білдіреді. Меніңше, бұл ұғымда өте маңызды ой жатыр: адам бұл дүниеге тек оның игіліктерін пайдалану үшін ғана емес, сонымен бірге ондағы бір нәрсені жақсы жаққа өзгерту үшін де келеді. Бұл міндетті түрде ұлы жаңалықтар ашу немесе ауқымды істер атқару деген сөз емес. Кейде әлемді жақсарту ең қарапайым нәрселерден басталады: өз жұмысыңды адал орындау, бала тәрбиелеу, мұқтаж жандарға көмектесу, қиын сәтте біреуге қолдау көрсету және өзімшілдігіңді жеңуді үйрену. Бүкіл әлемді өзгерту әркімнің қолынан келе бермейді, бірақ әр адам өзі жауапты болған әлемнің бір бөлігін жақсы жаққа өзгерте алады.
Пиркей Авотта (2:16) раввин Тарфон былай дейді: «Бұл жұмысты аяқтау сенің міндетің емес, бірақ одан бас тартуға да ерікті емессің». Бұл ой маған өте жақын. Өйткені біз барлық мәселелерді шешіп, барлық сұрақтарға жауап тауып, енді ештеңені түзетудің қажеті болмайтын түпкілікті нәтижеге жеткіміз келгендіктен ішкі тыныштығымызды жиі жоғалтамыз. Бірақ адам өмірі басқаша құрылған сияқты. Біз үнемі үйренеміз, кейбір нәрселерге жаңаша қараймыз, қателесеміз, қателерімізді түзетеміз және алдымыздан жаңа міндеттер ашылады. Мұның еш жамандығы жоқ. Бәлкім, біздің міндетіміз бір күні абсолютті кемелдікке жету емес, дұрыс бағытта алға жылжуды тоқтатпау шығар.
Сонымен бірге, менің ойымша, бізден шынымен өзгеруді талап ететін қиындықтар мен өзіміз бақылай алмайтын жағдайларды ажырата білуді үйрену өте маңызды. Кейде қайталанатын мәселелер біздің әдеттерімізге, қате шешімдерімізге немесе әлдеқашан қайта қарауды қажет ететін қарым-қатынастарымызға назар аудартады. Бірақ әрбір жағымсыз оқиға міндетті түрде жоғарыдан келген ерекше белгі емес. Біз жоқ жерден заңдылық іздеп, өзімізге мүлде байланысты болмаған нәрселер үшін жауапкершілікті мойнымызға алуымыз мүмкін. Сондықтан рухани жұмыс тек сенімді ғана емес, өз-өзіңе адал болуды, парасаттылықты және өз шектеулеріңді мойындауға дайын болуды да талап етеді.
Сондай-ақ өмірдің мәнін іздеу өмірге деген шексіз қанағатсыздыққа айналмауы керек деп ойлаймын. Өйткені адам келесі мәселені, келесі мақсатты немесе келесі сынақты іздеуге соншалықты үйреніп кетуі мүмкін, тіпті қазіргі сәтке қуана білуді ұмытады. Ал Коһелет кітабында (3:13) адамның ішіп-жеуі және өз еңбегінен жақсылық көруі — Құдайдың сыйы екені айтылады. Демек, өмірдің қарапайым игіліктерінен ләззат алу адамның рухани мақсатына қайшы келмейді. Керісінше, қолда бар нәрсеге ризашылық білдіре білу жаңа жетістіктерге ұмтылудан кем емес маңызды болуы мүмкін.
Меніңше, өмірдің мәні үнемі азапты жеңуде де, одан қалайда қашуда да емес, өмірдің өзін лайықты түрде пайдалануды үйренуде. Қиындықтар туындағанда — оларды жеңудің жолдарын іздеу, мүмкіндіктер пайда болғанда — оларды игілікке пайдалану, тыныштық орнағанда — оның қадірін білу керек. Бәлкім, кемелдену адам қиындықтарды тек кедергі, ал әл-ауқатты тек марапат ретінде қабылдауды тоқтатқан кезде басталатын шығар. Өйткені екеуі де рухани өсуіміздің бір бөлігі бола алады. Ең бастысы — не үшін өмір сүріп жатқанымызды, қандай адамға айналып бара жатқанымызды және өзге адамдардың өмірінде қандай із қалдыратынымызды ұмытпау.
