Жиналыстан тік тәртіпке дейін: шіркеу синагога үлгісін қалай жоғалтты

Тарихи тұрғыдан ерте христиандық сөздің кейінгі мағынасындағы жеке «шіркеу жүйесі» ретінде пайда болған жоқ. Оның алғашқы түрі еврей синагогасы ортасымен терең байланысты еді: Жазбаны оқу, дұға, тәлім, қауымдық тәртіп, ақсақалдар, қызметшілер, кедейлерге көмек. Жаңа Өсиетте және ерте христиан мәтіндерінде қауым ерекше қасиетті табы басқаратын мекеме ретінде емес, ең алдымен сенушілердің жиналысы ретінде қабылданғаны әлі көрініп тұр. Тіпті presbyteroi — ақсақалдар — және episkopoi — қадағалаушылар, сақшылар — деген терминдердің өзі ерте кезеңде көбіне кейін пайда болатын қатаң айырмашылыққа ие болмаған еді.

І ғасырдың соңындағы маңызды куәліктердің бірі — әдетте І ғасырдың 90-жылдарына жататын Рим Климентінің Коринфтіктерге жазған бірінші хаты. Онда қызметшілерді — епископтарды/пресвитерлерді және диакондарды тағайындау туралы айтылады, бірақ бүкіл қауымның үстінде оның жалғыз қасиетті орталығы ретінде тұратын бір монархиялық епископтың толық үлгісі әлі көрінбейді. Климент тәртіпті, сабақтастықты және тағайындалған қызметшілерді құрметтеуді қорғайды, бірақ оның тілі кейінгі клерикалдық жүйеден гөрі қауымдық тәртіпке жақынырақ. Бұл маңызды тарихи сәт: І ғасыр соңындағы Римде шіркеу билігі әлі бір епископтың бәрінің үстінен тұратын толық қалыптасқан тік құрылымы болып көрінбейді.

Тағы бір ерте құжат — Дидахе, яғни «Он екі елшінің тәлімі», әдетте І ғасырдың соңы — ІІ ғасырдың басымен байланыстырылады. Онда пайғамбарлар, ұстаздар, жол жүретін қызметшілер, сондай-ақ жергілікті епископтар мен диакондар аталады. Қауымға тікелей: «өздеріңе Раббыға лайық епископтар мен диакондарды тағайындаңдар» деп айтылатыны ерекше маңызды. Бұл кейбір ерте қауымдарда рухани қызмет қауымның өзінен әлі толық бөлінбегенін көрсетеді: қауым өз қызметшілерін мойындауға және тағайындауға қатысқан. Сонымен қатар епископтар мен диакондар сенушілердің жиналысын алмастыратын жеке каста емес, пайғамбарлар мен ұстаздардың қызметін атқарушылар ретінде аталған.

Бетбұрыс ІІ ғасырдың басында, шамамен 110 жылы, Римге қарай шейіт болу жолында жазылған Антиохиялық Игнатийдің хаттарында жақсы көрінеді. Игнатийде шіркеу өмірінде епископсыз маңызды ештеңе жасалмауы керек деген идея өте күшті айтылған. Ол үштікті атайды: епископ, пресвитерлер және диакондар. Дәл одан біз монархиялық епископат үлгісіне өтудің ең ерте әрі ең жарқын куәліктерінің бірін көреміз, мұнда бір епископ жергілікті шіркеудің бірлігінің орталығына айналады. Тарихи тұрғыдан бұл түсінікті: қауымдар бөлінулермен, жалған ілімдермен, ішкі тұрақсыздықпен күресті. Бірақ осымен бірге қауіп те туындайды: бірлік тек сенім мен қауыммен ғана емес, нақты лауазымға бағынумен де көбірек байланыса бастайды.

ІІ ғасырдың ортасына қарай құрылым одан сайын айқындала түседі. Шейіт Юстин шамамен 150-жылдары жазылған «Бірінші апологиясында» Римдегі христиандық құлшылықты сипаттайды: «елшілердің естеліктері» мен пайғамбарлар оқылады, сосын жиналыстың төрағасы халыққа тәлім береді, содан кейін дұғалар мен евхаристиялық рәсім жасалады; диакондар қатысып тұрғандарға да, қатыспағандарға да қасиетті асты таратады. Мұнда Жазбаны оқу мен тәлім бар, синагогалық үлгіні еске түсіретін жиналыс бейнесі әлі естіліп тұр, бірақ төраға мен диакондар бар неғұрлым қалыптасқан литургиялық тәртіп те пайда бола бастайды.

Жүйеде қандай теріс құбылыс қалыптасқанын дәл осы негізде түсінуге болады. Мәселе қызметшілердің, ақсақалдар мен епископтардың пайда болуында емес еді. Мәселе қызмет бірте-бірте ерекше қасиетті мәртебеге, ал қауым — рухани өмірге қатысудан гөрі оны клирдің делдалдығы арқылы алатын енжар массаға айнала бастағанда басталды.

Синагогалық үлгі басқаша құрылған еді. Онда басшылар, ақсақалдар, оқушылар, ұстаздар, қызметшілер болды, бірақ олар Ғибадатхана мағынасындағы бөлек діни қызметкерлер табын құраған жоқ. Екінші Ғибадатхана 70 жылы қирағаннан кейін синагога дұғаның, Тораны оқудың, тәлімнің және қауымдық өмірдің басты орнына айналды. Оның күші қасиетті кастада емес, тұрақты қауымдық құрылымда, жадта, ілім мен тәртіпте болды. Ерте христиандар, әсіресе яһудилерден шыққандары, бұл үлгінің көп бөлігін табиғи түрде мұра етті: жиналыс, Жазбаны оқу, тәлім, дұға, мұқтаждарға көмек.

Бірақ ІІ ғасырдың басынан бастап христиан қауымдары бұл үлгіден барған сайын алыстай түседі. Бұл тек ішкі ұйымдастырумен ғана емес, шіркеу мен синагога арасындағы тарихи үзіліспен де байланысты еді: 66–70 жылдардағы Яһудей соғысынан, Ғибадатхананың қиратылуынан, сосын 132–135 жылдардағы Бар-Кохба көтерілісінен кейін иудаизм мен христиандық арасындағы арақашықтық күрт ұлғайды. Христиандық өзін еврей әлемінің ішіндегі қозғалыс ретінде аз қабылдап, грек-рим ортасындағы жеке діни жүйеге көбірек айнала берді. Осымен бірге билік үлгісі де өзгерді: ақсақалдық, қауымдық, синагогалық түрден — неғұрлым қатаң шіркеулік тік тәртіпке қарай.

Бұл үдерістің басты теріс нәтижесі — рухани биліктің қауымның өзінен бөліне бастауы болды. Ерте үлгіде қызметші жиналыстың ішінде және жиналыс үшін болды. Жаңа үлгіде ол жиналыстың үстінде тұратын болды. Шіркеу бірте-бірте сенушілердің тірі денесі ретінде емес, дінбасылар өкілдік ететін құрылым ретінде түсініле бастады. Клир шіркеу атынан сөйлей, шіркеу атынан билік жүргізе, шіркеу атынан ақиқат шекараларын белгілей бастады — және уақыт өте келе шіркеудің өзін барған сайын алмастыра берді.

Осылайша клерикалдық бұрмалану пайда болды: Құдай халқы рухани жауапкершіліктің белсенді иесі болудан қалды. Сенушілер көбіне тыңдаушыларға, қасиетті рәсімдерді қабылдаушыларға, шіркеу тәртібіне бағынушыларға айнала берді. Ал дінбасылар адам онсыз Құдай алдында толыққанды тұра алмайтындай ерекше қабатқа айналды. Бұл ауырлық орталығы Жазбада, тәлімде, дұғада және қауымдық адалдықта болған, бір қасиетті тұлғаның айрықша мәртебесінде болмаған синагогалық логикадан күрт өзгеше еді.

Тарихи күрделілікті де мойындау керек: епископат шіркеудің аман қалуына шынымен көмектесті. Ол тәртіпті нығайтты, бей-берекетсіздіктен қорғады, гностицизммен, бөлінулермен және өздігінен шыққан ұстаздармен күресуге көмектесті. Бірақ дәл осында парадокс жатқан еді. Бірлікті сақтауы тиіс нәрсе бірте-бірте институтқа тәуелділік туғыза бастады. Тәртіпке қызмет ретінде басталған нәрсе ар-ождан үстінен билікке айнала бастады. Қауымды қорғауы тиіс нәрсе оның тірі қатысуын басып тастай алатын болды.

Сондықтан синагогалық үлгіден алыстау жай әкімшілік өзгеріс емес еді. Бұл рухани-тарихи бетбұрыс болды. Бастапқыда Жазбаны оқитын, дұға ететін және өзара жауапкершілік арқалайтын шәкірттер жиналысына жақын болған христиан қауымы бірте-бірте шешуші орталық бүкіл қауым емес, епископ пен клир болатын шіркеу жүйесіне айнала бастады. Негізгі теріс салдар осында көрінді: қызмет билікке, билік қасиетті мәртебеге айналды, ал дінбасылар бірте-бірте қауымның өзінің орнын басты.

Тарихи қасірет епископтардың пайда болуында емес, епископтық қызметтің уақыт өте келе қауымның қызметі ретінде емес, қауым үстіндегі билік ретінде қабылдануында болды. Дәл сонда шіркеу синагогалық жиналыс үлгісінен алыстап, клир халықпен бірге емес, халықтың орнына жиі сөйлейтін қасиетті тік құрылымға айнала бастады.