Жыйындан вертикалга чейин: чиркөө синагогалык моделди кантип жоготту.

Тарыхый жактан алганда, алгачкы христиандык бул сөздүн кийинки мааниндеги өзүнчө «чиркөө системасы» катары пайда болгон эмес. Анын биринчи формасы еврейлердин синагогалык чөйрөсү менен терең байланышта болгон: Жазманы окуу, сыйынуу, насаат, жамааттык тартип, аксакалдар, кызматчылар, жакырларга жардам берүү. Жаңы Келишимде жана алгачкы христиан тексттеринде жамаат, эң оболу, ишенгендердин жыйыны катары кабыл алынганы, өзгөчө ыйык сынып башкарган мекеме катары эмес экени дагы деле көрүнүп турат. Presbyteroi — аксакалдар — жана episkopoi — көзөмөлчүлөр, кароочулар — деген терминдердин өзү да алгачкы мезгилде көбүнчө кийин пайда боло турган катаал айырмачылыкка ээ болгон эмес.

I кылымдын аягындагы маанилүү күбөлүктөрдүн бири — Рим Климентинин Коринфтиктерге жазган биринчи каты, ал адатта болжол менен I кылымдын 90-жылдарына таандык кылынат. Анда кызматчыларды — епископторду/пресвитерлерди жана диакондорду — дайындоо жөнүндө айтылат, бирок бүт жамаатты жалгыз ыйык борбор катары башкарган бир монархиялык епископтун толук модели азырынча көрүнбөйт. Климент тартипти, улантуучулукту жана дайындалган кызматчыларды сыйлоону жактайт, бирок анын тили кийинки клерикалдык системага караганда жамааттык тартипке жакыныраак. Бул — маанилүү тарыхый учур: I кылымдын аягында Римде чиркөө бийлиги бардыгынын үстүндөгү бир епископтун толук калыптанган вертикалы катары али көрүнбөйт.

Дагы бир алгачкы документ — Дидахе, же «Он эки элчинин окуусу», ал адатта I кылымдын аягы — II кылымдын башы менен байланыштырылат. Анда пайгамбарлар, окутуучулар, кыдырып жүрүүчү кызматчылар, ошондой эле жергиликтүү епископтор жана диакондор айтылат. Өзгөчө маанилүүсү, жамаатка түз айтылат: «өзүңөргө епископторду жана диакондорду дайындагыла», алар Мырзага татыктуу болушу керек. Бул кээ бир алгачкы жамааттарда руханий кызмат жамааттын өзүнөн али толук бөлүнө элек экенин көрсөтөт: жамаат өз кызматчыларын таанууга жана дайындоого катышкан. Ошону менен бирге епископтор жана диакондор пайгамбарлардын жана окутуучулардын кызматын аткаргандар катары аталат, ишенгендердин жыйынынын ордун басуучу өзүнчө каста катары эмес.

Бурулуш Антиохиялык Игнатийдин каттарында ачык көрүнөт, алар II кылымдын башында, болжол менен 110-жылы, Римде шейит болуу үчүн бара жатканда жазылган. Игнатийде чиркөө жашоосунда маанилүү эч нерсе епископсуз жасалбашы керек деген идея абдан күчтүү туюндурулган. Ал триада жөнүндө айтат: епископ, пресвитерлер жана диакондор. Дал ушул жерден биз монархиялык епископат моделине өтүүнүн эң алгачкы жана эң даана күбөлүктөрүнүн бирин көрөбүз, мында бир епископ жергиликтүү чиркөөнүн биримдигинин борбору болуп калат. Тарыхый жактан бул түшүнүктүү: жамааттар бөлүнүүлөр, жалган окуулар, ички туруксуздук менен күрөшүп жаткан. Бирок ошону менен бирге коркунуч да пайда болот: биримдик барган сайын ишеним менен жана жамаат менен гана эмес, белгилүү бир кызматка баш ийүү менен байланыша баштайт.

II кылымдын ортосуна карата түзүм дагы айкыныраак болот. Мартир Юстин 150-жылдардын тегерегинде жазылган «Биринчи апологиясында» Римдеги христиан ибадатын сүрөттөйт: «элчилердин эскерүүлөрү» жана пайгамбарлар окулат, андан кийин жыйындын төрагасы элге насаат айтат, андан соң сыйынуулар жана евхаристиялык аракет аткарылат; диакондор ыйык тамакты катышып жаткандарга да, катышпагандарга да жеткиришет. Бул жерден азырынча Жазманы окуу жана синагогалык формага окшош насаат бар жыйындын образы угулат, бирок төрага жана диакондор менен бир кыйла калыптанган литургиялык тартип пайда боло баштайт.

Дал ушул фондо системада терс нерсе эмне болгонун түшүнүүгө болот. Көйгөй кызматчылар, аксакалдар же епископтор пайда болгондо эмес. Көйгөй кызмат акырындык менен өзгөчө ыйык статуска, ал эми жамаат — руханий жашоого катышканга караганда аны клирдин ортомчулугу аркылуу кабыл алган пассивдүү массага айлана баштаганда башталды.

Синагогалык модель башкача түзүлгөн. Анда жетекчилер, аксакалдар, окугучулар, окутуучулар, кызматчылар болгон, бирок алар Ийбадатканадагы мааниде өзүнчө дин кызматчылар классын түзгөн эмес. 70-жылы Экинчи Ийбадаткана талкаланганынан кийин синагога сыйынуунун, Тоорону окуунун, насааттын жана жамааттык жашоонун негизги жайы болуп калды. Анын күчү ыйык кастада эмес, туруктуу жамааттык түзүмдө, эстутумда, окууда жана тартипте болгон. Алгачкы христиандар, өзгөчө жөөттөрдөн чыккандар, бул формадан көп нерсени табигый түрдө мураска алышкан: жыйын, Жазманы окуу, насаат, сыйынуу, муктаждарга жардам.

Бирок II кылымдын башынан тартып христиан жамааттары бул моделден барган сайын алыстай баштайт. Бул ички уюштуруу менен гана эмес, чиркөө менен синагога ортосундагы тарыхый үзүлүү менен да байланыштуу болгон: 66–70-жылдардагы Жөөт согушунан, Ийбадаткананын талкаланышынан, андан кийин 132–135-жылдардагы Бар-Кохба көтөрүлүшүнөн кийин жөөт дини менен христиандыктын ортосундагы аралык кескин чоңоё баштады. Христиандык өзүн еврей дүйнөсүнүн ичиндеги кыймыл катары барган сайын азыраак кабыл алып, греко-рим чөйрөсүндөгү өзүнчө диний системага барган сайын көбүрөөк айлана берди. Ошону менен бирге бийлик модели да өзгөрдү: аксакалдык, жамааттык, синагогалык формадан — катаалыраак чиркөө вертикалына.

Бул процесстин башкы терс натыйжасы руханий бийлик жамааттын өзүнөн бөлүнө баштаганында болду. Алгачкы моделде кызматчы жыйындын ичинде жана жыйын үчүн болгон. Жаңы моделде ал барган сайын жыйындын үстүндө турууга өттү. Чиркөө акырындык менен ишенгендердин тирүү денеси катары эмес, руханийлер өкүлчүлүк кылган түзүм катары ойлонула баштады. Клир чиркөөнүн атынан сүйлөп, чиркөөнүн атынан буйрук берип, чиркөөнүн атынан чындыктын чегин аныктай баштады — жана убакыттын өтүшү менен барган сайын чиркөөнүн өзүнүн ордун ээлей баштады.

Ошентип клерикалдык бурмалоо пайда болду: Кудайдын эли руханий жоопкерчиликтин активдүү ээси болбой калды. Ишенгендер барган сайын угуучуларга, ыйык ырым-жырымдарды кабыл алуучуларга, чиркөө тартибине баш ийгендерге айлана берди. Ал эми руханийлер өзгөчө катмар болуп калды, аларсыз адам Кудайдын алдында толук турууга болбой тургандай. Бул Жазмада, окууда, сыйынууда жана жамааттык берилгендикте оордук борбору болгон, бир ыйык адамдын өзгөчө статусунда эмес болгон синагогалык логикадан кескин айырмаланды.

Тарыхый татаалдыкты да моюнга алуу керек: епископат чиркөөнүн аман калышына чындап жардам берди. Ал тартипти бекемдеди, башаламандыктан коргоду, гностицизм, бөлүнүүлөр жана өз алдынча окутуучулар менен күрөшүүгө жардам берди. Бирок парадокс дал ушунда болгон. Биримдикти сактоого тийиш болгон нерсе акырындык менен институтка көз карандылык жаратып баштады. Тартипке кызмат катары башталган нерсе абийир үстүнөн бийликке айлана баштады. Жамааттты коргоого тийиш болгон нерсе анын тирүү катышуусун басууга жөндөмдүү болуп калды.

Ошондуктан синагогалык моделден четтөө жөн гана административдик өзгөрүү болгон эмес. Бул руханий-тарыхый бурулуш болду. Башында Жазманы окуган, сыйынган жана өз ара жоопкерчилик көтөргөн шакирттердин жыйынына жакын болгон христиан жамааты акырындык менен чиркөө системасына айлана баштады, мында чечүүчү борбор бүт жамаат эмес, епископ жана клир болуп калат. Ушунда башкы терс кесепет көрүнүп турат: кызмат бийликке, бийлик ыйык статуска айланды, ал эми руханийлер акырындык менен жамааттын өзүнүн ордун ээлеп алды.

Тарыхый трагедия епископтордун пайда болушунда эмес, епископтук кызмат убакыттын өтүшү менен жамааттын функциясы катары эмес, жамааттын үстүнөн бийлик катары кабыл алына баштаганында болгон. Дал ошондо чиркөө жыйындын синагогалык моделинен четтеп, клир көбүнчө эл менен бирге эмес, элдин ордуна сүйлөгөн ыйык вертикалга айлана баштады.