Кошоматсыз урмат: кадыр-барк жана чындык
Тооратта адамды урматтоо анын иш-аракеттери же ишенимдери менен макул болууну билдирбейт. Бул өзгөчө Муса менен фараондун тарыхында ачык көрүнөт. Египет башкаруучусунун ырайымсыздыгына жана ага каршы туруу зарылдыгына карабастан, Муса ага урмат менен кайрылышы керек болчу. Раши Шмот китебине берген түшүндүрмөсүндө келе жаткан жаза тууралуу эскертүүлөр да фараондун жеке кадыр-баркын кемсинтпей тургандай айтылганына көңүл бурат. Адамга чечкиндүү каршы туруп, ошол эле учурда анын кадыр-баркын кемсинтпөөгө болот.
Бирок урмат менен кошоматтын ортосундагы чек кайда? Кээде адам сылык болууга аракет кылып, өзү туура эмес деп эсептеген нерселерге макул боло баштайт, чындыгында көрбөгөн сапаттарды мактайт же чындыкты айтуу зарыл болгон жерде унчукпай калат. Бирок урмат менен кошомат эң оболу чындыкка болгон мамилеси аркылуу айырмаланат. Урмат чындыкты бурмалабастан адамдын кадыр-баркын тааныйт. Ал эми кошомат бирөөнүн көңүлүнө жагуу үчүн чындыкты бурмалайт. Биринчиси чынчыл бойдон калууга мүмкүндүк берет, экинчиси мамилелерди бара-бара жасалмалуулукка айлантат.
«Жакыныңды өзүңдү сүйгөндөй сүй» деген осуят (Ваикра 19:18) бул айырманы түшүнүүгө жардам берет. Биз башкалар биз менен макул болбогондо да бизге урмат менен мамиле кылышын каалайбыз. Бирок өзүнө чынчыл адамга жок жетишкендиктерди таңуулоонун же анын ар бир оюн колдоонун кереги жок. Чыныгы урмат адамды кандай болсо, ошондой — жакшы сапаттары жана кемчиликтери менен бирге кабыл алууну билдирет. Ал кемсинтүүнү да, жасалма түрдө ашыра мактоону да талап кылбайт.
Бул принципти жаңжал учурунда сактоо өзгөчө кыйын. Бизге башка адам туура эмес болсо, аны менен жумшак сүйлөшүү алсыздыкты билдиргендей сезилет. Бирок оройлук чындыкты ишенимдүүрөөк кылбайт, ал эми кемсинтүү туура эмес адамга багытталганы үчүн эле адилеттүү болуп калбайт. Кээде катуу сөздөр бизге чындыкты коргоо үчүн эмес, өзүбүздүн кыжырдануубузду басуу үчүн керек болот. Ошондо, туура позицияны коргоп жатсак да, өзүбүз туура эмес иш кылып алуу коркунучуна кабылабыз.
Пиркей Авотто (4:1) мындай деп айтылат: «Ким урматка татыктуу? Башкаларды урматтаган адам». Бул жерде терең ой камтылган: биздин кадыр-баркыбыз башкалардын бизге кандай мамиле кылганы менен гана эмес, өзүбүздүн аларга кандай мамиле кылганыбыз менен да аныкталат. Урмат көрсөтүү бизди макул болууга, жол берүүгө же өз ишенимдерибизден баш тартууга милдеттендирбейт. Ал болгону пикир келишпестик башка адамды адамдык кадыр-баркынан ажыратпай турганын эстеп жүрүүнү талап кылат.
Чыныгы урмат — адамды кемсинтпестен чындыкты айта билүү. Ал эми чыныгы чынчылдык — чын ыкластуулукту ырайымсыздыкка айландырбастан, кошомат кылбоо жөндөмү.
