Сенім: соқыр болмаса, онда қалай?

Сенім деген не деп сұрағанда, басқа көбіне ақылға сыймайтын бір нәрсенің бейнесі келеді: «Мұны жай ғана қабылдау керек. Сену. Сұрақсыз». Және көптеген діндер тұрғысынан бұл шынымен солай. Сұрауға болмайды. Дәлел іздеу — күдікті. Ойлау — мүлде артық. Жай ғана «сену керек, болды». Және сен неғұрлым аз түсінсең, саған соғұрлым көп «есептелетін» сияқты.

Бірақ сенім басқаша құрылуы мүмкін болса ше?

Егер сенім — ақылды сөндіру емес, керісінше — ақыл жұмысының нәтижесі болса ше?

Сенім білімге айналғанда
Иудаизмде бір түбегейлі ығысу бар: сен соқыр сенуге міндетті емессің. Оның үстіне, сен ойлауға міндеттісің. Тәуратта былай делінген:

«Олай болса, бүгін біл және жүрегіңе түй…» (Дварим 4:39)

«Сен» емес. «Біл».
Бұл сөз ойыны емес. Бұл — тәсілдегі айырмашылық. Мұнда дінге берілгендік «жұмулы көзге» емес, түсінуге, сұрақ қоюға, тексеруге тырысуға — және тек содан кейін ғана сенім артуға негізделеді.

Сонымен сенім бе, әлде білім бе?
Егер сенім жай ғана «мен солай шештім» болса, ол нәзік. Бүгін сендің, ертең — жоқ.
Бірақ егер сенім түсініктен өскен сенім арту болса, бұл енді басқа нәрсе. Еврей дәстүрінде эмуна сөзі (әдетте «сенім» деп аударылатын) «мүмкін емеске сену» дегенді білдірмейді. Ол — сүйенуді үйрену дегенді білдіреді.

Жақын қарым-қатынастағыдай. Сен адамға ертегіге сенгендей сенбейсің. Сен оған оның кім екенін білгендіктен сенім артасың. Оның тарихын, оның істерін білесің. Оның қиын сәттерде өзін қалай ұстайтынын көрдің. Құрмет сенім тудырады. Мұнда да солай.

Ал «әділ адам өз сенімімен өмір сүреді» деген ше?
Бұл әділ адам «бәріне қатарынан жай ғана сенеді» дегені емес. Бұл оның Құдайға сенім артатыны туралы. Өйткені ол біледі: бүгін бәрі түсінікті болмаса да, әлемнің үлкен көрінісінде бәрінің мәні болады. Және бұл өзін-өзі алдау емес. Бұл тіпті қиын күндерде де өзің болып қалуға көмектесетін сенім артудың тәжірибесі.

Демек, сұрақтар жақсы ма?
Жай ғана жақсы емес. Сұрақтар — міндетті. Сұрақ микроскоп сияқты: ол нысанды қиратпайды, оны жақсы көруге көмектеседі. Сұрау — күмәннің көрінісі емес. Бұл өзіңе және Жаратушыға деген құрметтің көрінісі. Өйткені сен ертегілердің тұтынушысы болғың келмейді. Сен неге кіріп бара жатқаныңды білгің келеді.