Ишеним: сокур болбосо, анда кантип?

Ишеним деген эмне деп сураганда, башка көбүнчө акылга сыйбаган бир нерсенин образы келет: «Муну жөн гана кабыл алуу керек. Ишенүү. Суроосуз». Жана көпчүлүк диндердин көз карашынан бул чындап эле ошондой. Суроого болбойт. Далил издөө — шектүү. Ойлонуу — таптакыр ашыкча. Жөн гана «ишенүү керек, бүттү». Жана сен канчалык аз түшүнсөң, сага ошончолук көп «эсептелгендей».

Бирок ишеним башкача түзүлүшү мүмкүн болсочу?

Эгер ишеним — акылды өчүрүү эмес, тескерисинче — акылдын ишинин натыйжасы болсочу?

Ишеним билимге айланганда
Иудаизмде бир принципиалдуу жылыш бар: сен сокур ишенүүгө милдеттүү эмессиң. Андан тышкары, сен ойлонууга милдеттүүсүң. Тооратта мындай делет:

«Ошондуктан бүгүн бил жана жүрөгүңө түй…» (Дварим 4:39)

«Ишен» эмес. «Бил».
Бул сөз оюну эмес. Бул — мамиледеги айырма. Мында диндарлык «жумулган көздөргө» эмес, түшүнүүгө, суроо берүүгө, текшерүүгө аракет кылууга — жана андан кийин гана ишенүүгө курулат.

Анда ишенимби же билимби?
Эгер ишеним жөн гана «мен ушундай чечтим» болсо, ал морт. Бүгүн ишендиң, эртең — жок.
Бирок эгер ишеним түшүнүүдөн өскөн ишеним артуу болсо, бул эми башка нерсе. Еврей салтында эмуна сөзү (адатта «ишеним» деп которулган) «мүмкүн эместикке ишенүү» дегенди билдирбейт. Ал — таянганды үйрөнүү дегенди билдирет.

Жакын мамилелердегидей. Сен адамга жомокко ишенгендей ишенбейсиң. Сен ага анын ким экенин билгендиктен ишенесиң. Анын тарыхын, анын иштерин билесиң. Анын оор учурларда өзүн кантип алып жүргөнүн көрдүң. Урмат ишенимди жаратат. Бул жерде да ошондой.

Ал эми «адил адам өз ишеними менен жашайт» дегенчи?
Бул адил адам «баарына катары менен жөн гана ишенет» дегени эмес. Бул анын Кудайга ишенери жөнүндө. Анткени ал билет: бүгүн баары түшүнүктүү болбосо да, дүйнөнүн чоң сүрөтүндө баарынын мааниси болот. Жана бул өзүн-өзү алдоо эмес. Бул атүгүл оор күндөрдө да өзүң бойдон калууга жардам берген ишеним артуунун практикасы.

Демек, суроолор жакшыбы?
Жөн гана жакшы эмес. Суроолор — милдеттүү. Суроо микроскоп сыяктуу: ал объектти кыйратпайт, аны жакшылап кароого жардам берет. Суроо — шектенүүнүн көрүнүшү эмес. Бул өзүңө жана Жаратуучуга болгон урматтын көрүнүшү. Анткени сен жомоктордун керектөөчүсү болгуң келбейт. Сен эмнеге кирип баратканыңды билгиң келет.