Қызғаныш — адамның тіпті өзіне-өзі мойындауы ерекше қиын сезімдерінің бірі. Біз басқа адамдардың табысына шын жүректен қуана аламыз, олардың қабілетін құрметтей аламыз және сонымен бірге өзіміз қол жеткізе алмаған нәрсеге олар жеткенде жағымсыз сезімді бастан кешеміз. Әсіресе бұл бір іспен айналысатын адамдар арасында жиі болады: әріптестердің жетістіктері өз мүмкіндіктеріміз бен шектеулеріміз туралы үнемі еске салып отырады. «Пиркей Авотта» (4:21) былай делінген: «Қызғаныш, нәпсіқұмарлық пен атаққұмарлық адамды дүниеден шығарады». Менің ойымша, мұнда қызғаныштың адамгершілік тұрғысындағы қаупі ғана емес, оның адамның өмірін қаншалықты бүлдіре алатыны да айтылып тұр. Өйткені қызғаныш біздің нақты жағдайымызда іс жүзінде ештеңені өзгертпейді, есесіне өзімізді қалай қабылдайтынымызды өзгертеді. Кеше ғана қанағат сыйлаған нәрсе бүгін басқа біреуде көбірек болып шыққаны үшін ғана елеусіз болып көріне бастайды. Адам өз жетістіктерін байқамай қалады, өз еңбегін құнсыздандырады және біртіндеп өз өмірін өзгенің нәтижесімен өлшеуге үйренеді. Қызғаныштың мәселесі — біздің өзгелердің табысын байқауымызда емес, оларды өз дәрменсіздігіміздің дәлелі ретінде қабылдай бастауымызда.
Еврей дәстүрінде әрбір адамның өз мүмкіндіктері, өз жағдайы және Жаратушы Иенің алдындағы өз жауапкершілігі бар деген маңызды түсінік бар. Бұл тағдырымыз бізге алдын ала белгілі дегенді де, кез келген жағдайға мойынсұнуымыз керек дегенді де білдірмейді. Керісінше, адам дамуға, оқуға, еңбек етуге және өзіне берілген мүмкіндіктерді пайдалануға міндетті. Бірақ сонымен бірге басқа біреудің өмір жолы біздің табысымыздың әмбебап өлшемі бола алмайтынын түсіну қажет. Біз басқа адамның жетістіктерін көреміз, бірақ олар оған қандай бағамен келгенін, ол қандай қиындықтарға тап болып жүргенін және оның өмірінде біздің назарымыздан тыс не болып жатқанын әрдайым біле бермейміз. Оның үстіне, әрқайсымыздың тек қоғамдағы орнымен, материалдық жағдаймен немесе кәсіби мойындалумен ғана бағалауға болмайтын қабілеттеріміз бен жағдайларымыз бар. Талмудта (Бава Батра 21а) даналықты еселейтін данышпандар арасындағы бәсекелестік туралы айтылады. Бұл адамды күйрететін қызғаныш пен көбірек нәтижеге жеткендерден үйренуге деген ұмтылыстың арасындағы маңызды айырмашылықты көруге мүмкіндік береді. Өзгенің жетістіктеріне ызамен және өкпемен қарауға болады, ал олардың бізді неге үйрете алатынын түсінуге тырысуға да болады. Өзгенің табысы өзімізге деген наразылығымыздың себебіне айналуы міндетті емес. Ол өз күш-жігерімізді қайта қарауға, жаңа білім алуға және дамуды жалғастыруға себеп бола алады.
Мен үшін мұнда біз өз құндылығымызды жалпы қалай анықтайтынымыз туралы сұрақ ерекше маңызды. Егер ол толығымен біздің өзгелерден қаншалықты табыстырақ екенімізге байланысты болса, ішкі тыныштық іс жүзінде қол жетпейтін нәрсеге айналады. Әрқашан көбірек білетін, көбірек табатын, қабілеті артық немесе көбірек құрметке ие болатын адам табылады. Бірақ бұдан біздің өз өміріміз азырақ маңызды болып қалады деген қорытынды шыға ма? «Пиркей Авотта» (4:1) былай делінген: «Кім бай? Өз үлесіне қанағат ететін адам». Бұл сөздерді кейде көбірекке ұмтылудан бас тартуға шақыру ретінде қабылдайды, алайда өз үлесіне қанағат ету дамуға деген ұмтылысты мүлдем жоққа шығармайды. Мұнда, керісінше, бардың қадірін біліп, өз тілектерімізді наразылықтың тұрақты көзіне айналдырмау қабілеті туралы сөз болып отыр. Қалағанымызға қазірдің өзінде ие болғандарға ешқандай жаман ниет сезінбей-ақ, кәсіби өсуге, жақсырақ материалдық жағдайға және жаңа жетістіктерге ұмтылуға болады. Мүмкін, қызғаныш сәттерінде өзімізге қоюға тұрарлық ең пайдалы сұрақтардың бірі мынадай шығар: мен шынымен не қалаймын — өзім үшін маңызды бір нәрсеге жетуді ме, әлде жай ғана басқа біреуден кем болмауды ма? Бұл тілектердің арасындағы айырмашылық орасан зор. Бірінші жағдайда біз өз мақсаттарымызға қарай қозғаламыз, екіншісінде — өзгенің жетістіктеріне ішкі күйімізді басқаруға жол береміз. Өз өмірін құнсыздандырмай, өзгенің табысына қуана білу — амбициядан бас тарту емес, ішкі еркіндіктің көрінісі. Өйткені біздің қадір-қасиетіміз айналамыздағылардан қаншалықты асып түсетінімізбен емес, өз мүмкіндіктерімізді қалай пайдаланатынымызбен, адамдарға қалай қарайтынымызбен және бұл дүниеге шын мәнінде не әкелетінімізбен айқындалады.
