Көрө албастык — адамдын атүгүл өзүнө-өзү моюнга алуусу өзгөчө кыйын болгон сезимдеринин бири. Биз башка адамдардын ийгиликтерине чын жүрөктөн кубана алабыз, алардын жөндөмдүүлүгүн урматтай алабыз жана ошол эле учурда биз жете албаган нерсеге алар жеткенде жагымсыз сезимди башыбыздан өткөрөбүз. Бул өзгөчө бир иш менен алектенген адамдардын арасында көп болот: кесиптештердин жетишкендиктери өзүбүздүн мүмкүнчүлүктөрүбүз жана чектөөлөрүбүз жөнүндө дайыма эскертип турат. «Пиркей Авотто» (4:21) мындай деп айтылат: «Көрө албастык, кумарлык жана атак-даңкка умтулуу адамды дүйнөдөн кетирет». Менин оюмча, бул жерде көрө албастыктын адеп-ахлактык коркунучу гана эмес, анын адамдын жашоосун канчалык бузуп коё ала тургандыгы да сөз болуп жатат. Анткени көрө албастык биздин чыныгы жагдайыбызда дээрлик эч нерсени өзгөртпөйт, тескерисинче, өзүбүздү кантип кабыл алганыбызды өзгөртөт. Кечээ эле канааттануу тартуулаган нерсе бүгүн башка бирөөдө көбүрөөк болуп чыкканы үчүн гана маанисиз сезиле баштайт. Адам өз жетишкендиктерин байкабай калат, өз эмгегин баалабай калат жана акырындап өз жашоосун башкалардын натыйжалары менен ченөөгө көнөт. Көрө албастыктын көйгөйү — биздин башкалардын ийгиликтерин байкаганыбызда эмес, аларды өзүбүздүн жөндөмсүздүгүбүздүн далили катары кабыл ала баштаганыбызда.
Еврей салтында ар бир адамдын өз мүмкүнчүлүктөрү, өз жагдайы жана Жаратуучунун алдындагы өз жоопкерчилиги бар деген маанилүү түшүнүк бар. Бул тагдырыбыз бизге алдын ала белгилүү дегенди да, ар кандай абалга моюн сунушубуз керек дегенди да билдирбейт. Тескерисинче, адам өнүгүүгө, окууга, эмгектенүүгө жана ага берилген мүмкүнчүлүктөрдү пайдаланууга милдеттүү. Бирок ошону менен бирге башка бирөөнүн жашоо жолу биздин ийгилигибиздин универсалдуу ченеми боло албасын түшүнүү зарыл. Биз башка адамдын жетишкендиктерин көрөбүз, бирок алар ага кандай баа менен келгенин, ал кандай кыйынчылыктарга туш болуп жатканын жана анын жашоосунда биздин көңүлүбүздөн тышкары эмне болуп жатканын дайыма эле биле бербейбиз. Андан тышкары, ар бирибиздин коомдогу ордубуз, материалдык абалыбыз же кесиптик таанылуубуз менен гана баалоого мүмкүн болбогон жөндөмдүүлүктөрүбүз жана жагдайларыбыз бар. Талмудда (Бава Батра 21а) акылмандыкты көбөйтүүчү даанышмандардын ортосундагы атаандаштык жөнүндө айтылат. Бул адамды кыйраткан көрө албастык менен көбүрөөккө жеткендерден үйрөнүүгө умтулуунун ортосундагы маанилүү айырманы көрүүгө мүмкүндүк берет. Башкалардын жетишкендиктерине кыжырдануу жана таарыныч менен кароого болот, ал эми алар бизди эмнеге үйрөтө аларын түшүнүүгө аракет кылууга да болот. Башка бирөөнүн ийгилиги сөзсүз эле өзүбүзгө болгон нааразычылыгыбыздын себебине айланышы керек эмес. Ал өз аракеттерибизди кайра карап чыгууга, жаңы билим алууга жана өнүгүүнү улантууга себеп боло алат.
Мен үчүн бул жерде биз жалпысынан өз баалуулугубузду кантип аныктайбыз деген суроо өзгөчө маанилүү. Эгерде ал толугу менен биз башкалардан канчалык ийгиликтүү экенибизге көз каранды болсо, ички тынчтык дээрлик жеткис нерсеге айланат. Дайыма көбүрөөк билген, көбүрөөк тапкан, жөндөмдүүлүгү жогору же көбүрөөк таанылган адам табылат. Бирок мындан биздин өз жашообуз азыраак маанилүү болуп калат деген тыянак чыгабы? «Пиркей Авотто» (4:1) мындай деп айтылат: «Ким бай? Өз үлүшүнө канааттанган адам». Бул сөздөрдү кээде көбүрөөккө умтулуудан баш тартууга чакырык катары кабыл алышат, бирок өз үлүшүнө канааттануу өнүгүүгө болгон каалоону такыр жокко чыгарбайт. Тескерисинче, бул жерде бар нерсени баалай билүү, өз каалоолорубузду нааразычылыктын туруктуу булагына айландырбоо жөндөмү жөнүндө сөз болуп жатат. Каалаган нерсебизге буга чейин ээ болгондорго карата эч кандай жаман ниет сезбей эле, кесиптик өсүүгө, жакшыраак материалдык абалга жана жаңы жетишкендиктерге умтулууга болот. Жана, балким, көрө албастык учурунда өзүбүзгө берүүгө татыктуу эң пайдалуу суроолордун бири мындай угулат: мен чындыгында эмнени каалайм — өзүм үчүн маанилүү бир нерсеге жетүүнүбү же жөн гана башка бирөөдөн кем болбоону? Бул каалоолордун ортосундагы айырма абдан чоң. Биринчи учурда биз өз максаттарыбызды көздөй жылабыз, экинчисинде — башкалардын жетишкендиктерине ички абалыбызды башкарууга жол беребиз. Өз жашоосун баалабай калбастан, башкалардын ийгилигине кубана билүү — бул амбициядан баш тартуу эмес, ички эркиндиктин көрүнүшү. Анткени биздин кадыр-баркыбыз айланабыздагылардан канчалык ашып түшкөнүбүз менен эмес, өз мүмкүнчүлүктөрүбүздү кантип пайдаланганыбыз, адамдарга кандай мамиле кылганыбыз жана бул дүйнөгө чындыгында эмне алып келгенибиз менен аныкталат.
