Жақсылық атынан жасалған жамандық
Біз соғыстарды, зорлық-зомбылықты, қатыгездікті және жазықсыз адамдардың азап шегуін көргенде, бір сұрақ туындайды: жақсылық пен жамандықты ажырата алатын адам неліктен соған қарамастан саналы түрде жамандық жасайды? Бірақ мұнда маңызды бір қайшылық бар: жамандық жасайтын адамдардың көпшілігі өздерін жамандықтың жақтаушылары деп мүлде санамайды. Керісінше, олар көбінесе дәл өздері жақсылықты қорғап жүргеніне сенімді болады.
Адам әділетсіздік жасағысы келеді деген ойдан сирек бастайды. Көбінесе ол өзін отбасын, халқын, сенімін, қауіпсіздігін немесе өз қадір-қасиетін қорғап жүрмін деп сендіреді. Оған қарсы тұрған адам бірте-бірте өз қорқынышы, нанымы және мүддесі бар жеке тұлға ретінде қабылданбай қалады. Ол қауіптің бейнесіне айналады. Сол кезде қауіпті қисын пайда болады: егер қарсылас жамандықтың бейнесі болса, онымен күресу кез келген дерлік құралды ақтайтындай көрінеді. Осылайша адам өзін әлі де шын жүректен әділмін деп санай отырып, адамгершілік шекарасынан аттап өтуі мүмкін.
Еврей дәстүрінде йецер га-ра — жамандыққа итермелейтін ішкі бейімділік деген ұғым бар. Оның әсері міндетті түрде ашық түрде жамандық жасау ниетінен көрінбейді. Кейде ол адамның өз әрекеттерін ақтау қабілетінен байқалады: адам адамгершілікке қатысты сұрақты пайда, қажеттілік немесе өз мақсатының ізгілігі туралы сұрақпен алмастырады. Сондықтан Тора тек әділдікке ұмтылуды ғана емес, оған жетудің жолдарын да тексеруді талап етеді. Тіпті шынайы қауіптің болуы да кез келген әрекетті рұқсат етілген етпейді. Сонымен қатар қажетті қорғанысты, соғыстың қайғылы салдарын және жазықсыз адамдарға қасақана зиян келтіруді ажырата білу маңызды: адам өз мақсатын әділ деп жариялағаны үшін ғана адамгершілік жауапкершіліктен босатылмайды.
Адамдық қасиетін жоққа шығарып, өзгелерді адам ретінде қабылдамау әсіресе қауіпті. Тұтас бір топ тек жаулар, сатқындар немесе жамандықтың өкілдері ретінде қарастырыла бастағанда, жеке жауапкершілік пен белгілі бір топқа тиесілі болудың арасындағы айырмашылықты ажырату қажеттілігі жоғалады. Өзгенің қайғы-қасіреті маңызсыз болып көріне бастайды, ал адамның өз қатыгездігі барған сайын ақталғандай сезіледі. Мұндай тетік тек мемлекеттер деңгейінде ғана әрекет етпейді. Ол күнделікті адамдар арасындағы қарым-қатынаста да байқалады: реніш бірте-бірте басқа адам жауап ретінде жасалатын кез келген қорлауға лайық деген сенімге айналады.
Мүмкін, ең қиын адамгершілік сынақтарының бірі айқын жақсылықты айқын жамандықтан ажырату емес, өзіміздің ізгі ниеттеріміз арқылы ақтауды үйреніп алған жамандықты тани білу шығар. Тора адамды тек ұмтылған мақсаты үшін ғана емес, сол мақсатқа жету жолында қандай адамға айналатыны үшін де жауап беруге шақырады. Өйткені өзіңнің дұрыс екеніңе сенімді болу жеткіліксіз. Тіпті қарсыластың бойынан да адамды көре білу қабілетін сақтап, қорғаныс пен кек алуды, әділдік пен қатыгездікті ажырата білу қажет.
Нағыз адамгершілік кемелдік адам өзіне тек «Мен не үшін күресіп жүрмін?» деп қана емес, «Осы күрес жолында өзіме не істеуге рұқсат беріп жүрмін?» деп те сұрақ қоя алған жерден басталады.
