Жакшылыктын атынан жасалган жамандык
Биз согуштарды, зордук-зомбулукту, ырайымсыздыкты жана күнөөсүз адамдардын азап чегип жатканын көргөндө, бир суроо жаралат: жакшылык менен жамандыкты айырмалай алган адам эмне үчүн ошого карабастан аң-сезимдүү түрдө жамандык кылат? Бирок бул жерде маанилүү бир карама-каршылык бар: жамандык кылган адамдардын көпчүлүгү өздөрүн жамандыктын тарапкерлери деп таптакыр эсептешпейт. Тескерисинче, алар көп учурда дал өздөрү жакшылыкты коргоп жатканына ишенишет.
Адам адилетсиздик кылгым келет деген ой менен сейрек баштайт. Көбүнчө ал өзүн үй-бүлөсүн, элин, ишенимин, коопсуздугун же өзүнүн кадыр-баркын коргоп жатам деп ынандырат. Ага каршы турган адам бара-бара өзүнүн коркуулары, ишенимдери жана кызыкчылыктары бар инсан катары кабыл алынбай калат. Ал коркунучтун символуна айланат. Ошондо кооптуу түшүнүк пайда болот: эгер каршылаш жамандыктын өзү катары кабыл алынса, ага каршы күрөш дээрлик бардык каражаттарды актагандай сезилет. Ошентип, адам өзүн дагы эле чын жүрөктөн адилеттүү деп эсептеп туруп, адеп-ахлактык чектен өтүп кетиши мүмкүн.
Жөөт салтында йецер ха-ра — жамандыкка түрткөн ички ыктоо деген түшүнүк бар. Анын таасири сөзсүз эле ачык түрдө жамандык кылуу каалоосу аркылуу көрүнбөйт. Кээде ал адамдын өз аракеттерин актоо жөндөмүндө байкалат: адам адеп-ахлактык суроону пайда, зарылдык же өз максатынын асылдыгы жөнүндөгү суроо менен алмаштырат. Ошондуктан Тоорат адилеттүүлүккө умтулууну гана эмес, ага жетүүнүн жолдорун да текшерүүнү талап кылат. Чыныгы коркунучтун болушу да ар кандай аракетке уруксат бербейт. Ошол эле учурда зарыл коргонууну, согуштун кайгылуу кесепеттерин жана күнөөсүз адамдарга атайылап зыян келтирүүнү айырмалоо маанилүү: адам өз максатын адилеттүү деп жарыялаганы үчүн эле адеп-ахлактык жоопкерчиликтен бошотулбайт.
Айрыкча адамдарды адам катары кабыл албай калуу өтө кооптуу. Бүтүндөй бир топ жалаң гана душмандар, чыккынчылар же жамандыктын өкүлдөрү катары карала баштаганда, жеке жоопкерчилик менен белгилүү бир топко таандык болуунун ортосундагы айырманы ажыратуу зарылдыгы жоголот. Башкалардын азап-кайгысы анча маанилүү эмес болуп көрүнүп, ал эми өзүнүн ырайымсыздыгы улам көбүрөөк акталгандай сезилет. Мындай механизм мамлекеттердин деңгээлинде гана иштебейт. Ал кадимки адамдардын мамилелеринде да көрүнөт: таарыныч бара-бара башка адам жооп катары жасалган кандай гана кемсинтүүгө болбосун татыктуу деген ишенимге айланат.
Балким, эң оор адеп-ахлактык сыноолордун бири айкын жакшылыкты айкын жамандыктан айырмалоодо эмес, өзүбүздүн жакшы ниеттерибиз менен актоону үйрөнүп алган жамандыкты таанууда болсо керек. Тоорат адамды көздөгөн максаты үчүн гана эмес, ошол максатка жетүү жолунда кандай адамга айланып баратканы үчүн да жоопкерчилик алууга чакырат. Анткени өзүңдүн туура экениңе ишенүү жетишсиз. Атүгүл каршылашыңдын да адам экенин көрө билүү жөндөмүн сактап, коргонуу менен өч алууну, адилеттүүлүк менен ырайымсыздыкты айырмалай билүү зарыл.
Чыныгы адеп-ахлактык жетилүү адам өзүнө «Мен эмне үчүн күрөшүп жатам?» деген суроону гана эмес, «Бул күрөштүн атынан өзүмө эмнелерди кылууга жол берип жатам?» деген суроону да бере алган жерден башталат.
