Сенім жауап бере алмаған кезде
Өмірде қайғылы оқиға болғанда, біз оған әрдайым дерлік түсініктеме іздейміз. Неліктен бұлай болды? Неліктен дәл осы адамдар зардап шекті? Неліктен Құдіреті шексіз Жаратушы Өзінің мейірімі мен әділдігіне мүлде қайшы болып көрінетін нәрсеге жол берді? Меніңше, мұндай жағдайда ең қиыны — қайғы-қасіретті бастан өткеру ғана емес, кейбір сұрақтарға жай ғана жауабымыз жоқ екенін мойындау. Оның үстіне, жауаптың болмауы сұрақтардың өзін орынсыз етпейді. Адам болып жатқан жағдайды түсінбеуге, қорқыныш, абыржу, қайғы және тіпті іштей қарсылық сезінуге құқылы. Өйткені сенім Жаратушының әрекеттерін әрдайым түсіндіре аламыз дегенді білдірмейді. Оның үстіне, Оның Құдайлық қамқорлығына сенгеніміз үшін ғана қайғылы оқиғаны жақсы нәрсе деп қабылдауға міндетті емеспіз.
Еврей дәстүрінде өте терең ой бар: адам қайғы-қасіретке тап болғанда, оның неліктен болғанын сұрап қана қоймай, сол жағдайдың өзінен нені талап ететінін де ойлауы маңызды. Осы жерде мен маңызды айырмашылықты атап өткім келеді. Біз басқа адамдардың қандай іс-әрекеттері үшін зардап шеккенін немесе олардың азап шегуіне жол бере отырып, Жаратушының нақты қандай мақсат көздегенін білеміз деп айта алмаймыз. Мұндай түсіндірулер қате ғана емес, зардап шеккен адамдарға қатысты қатыгездік те болуы мүмкін. Алайда біз өзімізден сұрай аламыз: мен қазір не істеуім керек? Кімге көмектесе аламын? Адамгершілігімді қалай сақтаймын? Қорқыныштың, өшпенділіктің немесе үмітсіздіктің менің іс-әрекетімді басқаруына қалай жол бермеймін? Бәлкім, рухани жауапкершіліктің ең маңызды қырларының бірі де осы шығар — өзгенің қайғысын түсіндіруге тырысу емес, оған өз іс-әрекетіміз арқылы дұрыс жауап беру.
Осы тұста Берешит кітабының 22-тарауында баяндалған Ыбырайымның сынағы есіме түседі. Әдетте біз оны мойынсұнушылық сынағы ретінде қарастырамыз: Ыбырайым Жаратушының бұйрығын, қаншалықты ауыр болса да, орындай ала ма? Бірақ рав Шимон Шваб бұл оқиғаның басқа қырына — адамның санасы мен түсінігінің сыналуына да назар аударуды ұсынады. Өйткені Ыбырайым жай ғана ауыр талапқа тап болған жоқ. Оның алдында бұрынғы түсінігімен шеше алмайтын қайшылық пайда болды. Жаратушы оған Исхақ арқылы ұрпақ беруге уәде еткен еді, ал енді берілген бұйрық сол уәденің орындалуына күмән келтіргендей көрінді. Оның үстіне, Ыбырайым бүкіл өмірін адамдарға мейірімді Жалғыз Жаратушы туралы білім таратуға арнап, бұл түсінікті айналасындағы әлемнің қатыгез әдет-ғұрыптарына қарсы қойды. Ал енді ол адам тұрғысынан қарағанда Құдай туралы білгенінің бәріне қайшы келетін оқиғамен бетпе-бет келді.
Слихот дұғаларында Жаратушыдан бізге Мория тауында Ыбырайымға жауап бергеніндей жауап беруін сұрайтын сөздер бар. Алайда Тәураттың өзінде Ыбырайымның дәл осындай дұғасының сөздері келтірілмейді. Рав Шваб мұны шешілмейтін қайшылық алдында сенімді сақтап қалу туралы өтініш ретінде түсінуді ұсынады. Меніңше, бұл өте маңызды ой. Өйткені кейде адам жоғалтуды, қорқынышты немесе азапты ғана емес, өзінің әлем туралы үйреншікті түсінігінің күйреуін де бастан өткереді. Кеше ғана түсінікті әрі әділ болып көрінген нәрсе бүгін адамның санасына сыймай қалады. Сонда мәселе енді тек қалай өмір сүруде емес, болып жатқан жағдайды мүлде түсінбеген кезде Жаратушымен қарым-қатынасты қалай сақтап қалуда болады.
Бірақ бұл жерде сенімді сұрақ қоюға тыйым салумен шатастырмау маңызды. Әйүп кітабында біз өз қайғысын жасырмайтын және Құдайға ауыр сұрақтарын ашық қоятын адамды көреміз. Оның осылайша Құдайға жүгінуінің өзі рухани өмірдің болып жатқанның бәріне үнсіз келісумен шектелмейтінін көрсетеді. Кейде дұға — алғыс, кейде өтініш, ал кейде адамның түсіне алмайтын нәрсені түсінуге тырысып, Жаратушымен үмітсіз күйде сөйлесуі. Бәлкім, Жаратушыға адалдық күмәннің болмауынан емес, адамның өз күмәнімен бірге де Оған жүгінуін жалғастыруынан көрінетін шығар.
Холокост сияқты орасан зор трагедиялар туралы айтқанда ерекше сақ болуымыз керек. Жазықсыз адамдардың қазасын қандай да бір рухани сабақтың қажеттілігімен түсіндіруге біздің моральдық құқығымыз бар деп ойламаймын. Оның үстіне, сұмдықты бастан өткерген адамнан сол оқиғадан бірден мән табуды талап етуге болмайды. Кейбір азаптардың алдында әуелі үнсіз қалып, жанашырлық танытып, көмек көрсеткен дұрыс. Тек сол қасіретті бастан өткерген адамның өзі қаласа ғана, көрген-білгенінің өмірге және сенімге деген көзқарасын қалай өзгерткенін ой елегінен өткізе алады. Жақсылыққа сенуді жалғастыру үшін зұлымдықты ақтауға міндетті емеспіз.
Еврей дәстүрінде құтқарылудың алдындағы ауыр сынақтар кезеңі «Хевлей Машиах» деп аталады. Бұл сөзбе-сөз «Машиахтың дүниеге келу толғағы» деген мағынаны білдіреді. Толғақ бейнесі жаңа нәрсенің дүниеге келуімен қатар жүретін ауырсынуды көрсетеді. Бірақ мен бұл ұғымды нақты тарихи оқиғаларға қолдануға өте сақтықпен қарар едім. Біз қандай оқиғалардың осы кезеңге жататынын және Жаратушының жоспарының нақты қалай жүзеге асатынын білмейміз. Сондықтан әрбір жаңа трагедияны құтқарылудың жақындағанының белгісі деп жариялау қауіпті. Ең бастысы — ең ауыр кезеңдердің өзінде адам мейірімділікті, әділдікті және өзгелер алдындағы жауапкершілікті сақтау міндетінен босатылмайтынын ұмытпау.
Білесің бе, меніңше, біз кейде сеніміміздің қаншалықты күшті екеніне тым көп көңіл бөліп, ал оның бізге нақты не істеуге көмектесетініне тым аз мән береміз. Адам Жаратушыға толық сенетінін айтып, сонымен бірге өзгенің азабына немқұрайлы қарай алады. Ал басқа біреу өте ауыр ішкі дағдарысты бастан өткеріп, жанын ауыртатын сұрақтар қойса да, адамдарға көмектесуді, әлсіздерді қорғауды, жақындарына қамқор болуды және адамгершілік қағидаларынан бас тартпауды жалғастыра алады. Мен екінші адамның шынайы сенімнен бірінші адамға қарағанда алысырақ екеніне сенімді емеспін.
Бәлкім, сенімнің ең терең сынағы болып жатқанды түсіндіре білуде емес, түсініктеме болмаған кезде өзіңді жоғалтпау қабілетінде шығар. Қайғының қатыгездікке, қорқыныштың өшпенділікке, ал көңіл қалудың толық немқұрайлыққа айналуына жол бермеуде. Біз Жаратушының неліктен белгілі бір оқиғаларға жол беретінін әрдайым түсіне алмаймыз. Бірақ сол оқиғалардан кейін осы әлемге өзіміз не әкелетініміз үшін жауап бере аламыз. Кейде ең шынайы дұға Оның Құдайлық қамқорлығының барлық құпиясын ашып беруін сұрау емес, қарапайым сөздер болуы мүмкін: сенімімді сақтауға, жүрегімнің қатайып кетпеуіне және болып жатқанды мүлде түсінбеген кезімде де адам болып қалуыма көмектес.
