Ишеним жооп бере албаган учурда
Жашоодо кайгылуу окуя болгондо, биз дээрлик дайыма анын себебин түшүнүүгө аракет кылабыз. Эмне үчүн мындай болду? Эмне үчүн дал ушул адамдар жабыркады? Эмне үчүн Кудуреттүү Жараткан Өзүнүн ырайымына жана адилеттүүлүгүнө таптакыр туура келбегендей көрүнгөн нерсеге жол берди? Менимче, мындай жагдайда эң кыйыны — кайгыны баштан өткөрүү гана эмес, айрым суроолорго жөн гана жообубуз жок экенин кабыл алуу. Бирок жооптун жоктугу суроолордун өзүн туура эмес кылбайт. Адам болуп жаткан нерсени түшүнбөөгө, коркууга, башы маң болууга, кайгырууга, атүгүл ичинен каршылык сезүүгө укуктуу. Анткени ишеним Жараткандын бардык иштерин дайыма түшүндүрө алабыз дегенди билдирбейт. Анын үстүнө, Анын Кудайлык камкордугуна ишенгенибиз үчүн эле трагедияны жакшы нерсе деп эсептөөгө милдеттүү эмеспиз.
Жөөт салтында абдан терең бир ой бар: адам кырсыкка туш болгондо, анын эмне үчүн болгонун гана сурабастан, ошол жагдай өзүнөн эмнени талап кыларын да ойлонушу керек. Бул жерде мен маанилүү айырмачылыкты белгилегим келет. Биз башка адамдар кайсы иштери үчүн азап тартканын же алардын азап чегишине жол берүү менен Жараткан кандай максатты көздөгөнүн билебиз деп айта албайбыз. Мындай түшүндүрмөлөр жаңылыш гана болбостон, жабыр тарткандарга карата ырайымсыздык да болушу мүмкүн. Бирок биз өзүбүздөн сурай алабыз: мен азыр эмне кылышым керек? Кимге жардам бере алам? Адамгерчилигимди кантип сактайм? Коркуу, жек көрүү же үмүтсүздүк менин иш-аракеттеримди башкарбашы үчүн эмне кылышым керек? Балким, руханий жоопкерчиликтин эң маанилүү жактарынын бири дал ушундадыр — башкалардын кайгысын түшүндүрүүгө аракет кылуу эмес, ага өз иш-аракетибиз менен туура жооп берүү.
Ушул жерде Берешит китебинин 22-бөлүмүндө баяндалган Ыбрайымдын сыноосу эсиме түшөт. Адатта биз аны баш ийүүнүн сыноосу катары карайбыз: Ыбрайым Жараткандын буйругун канчалык оор болсо да аткара алабы? Бирок рав Шимон Шваб бул окуянын дагы бир жагына — адамдын аң-сезиминин сыналышына көңүл бурууну сунуштайт. Анткени Ыбрайым жөн гана оор талапка туш болгон эмес. Анын алдында көнгөн түшүнүгү менен чече албаган карама-каршылык пайда болгон. Жараткан ага Исхак аркылуу урпак берүүнү убада кылган эле, эми болсо берилген буйрук ошол убаданын аткарылышына шек келтиргендей сезилген. Мындан тышкары, Ыбрайым өмүр бою адамдарга ырайымдуу Жалгыз Жараткан жөнүндө билим таратып, бул түшүнүктү айланасындагы дүйнөнүн катаал үрп-адаттарына каршы койгон. Эми болсо ал адамдык көз караштан алганда Кудай жөнүндө билгенинин баарына каршы келген окуяга туш болгон.
Слихот дубаларында Жараткандан бизге Мория тоосунда Ыбрайымга жооп бергендей жооп беришин суранган кайрылуу бар. Бирок Тоораттын өзүндө Ыбрайымдын ушундай дубасынын сөздөрү келтирилбейт. Рав Шваб муну чечилгис карама-каршылыктын алдында ишенимди сактап калуу тууралуу өтүнүч катары түшүнүүнү сунуштайт. Менимче, бул абдан маанилүү ой. Анткени кээде адам жоготууну, коркууну же азапты гана эмес, дүйнө жөнүндөгү көнүмүш түшүнүгүнүн кыйрашын да баштан өткөрөт. Кечээ эле түшүнүктүү жана адилеттүү көрүнгөн нерсе бүгүн аң-сезимге сыйбай калат. Ошондо маселе мындан ары кантип жашоодо гана эмес, болуп жаткан нерсени таптакыр түшүнбөгөн учурда Жараткан менен болгон мамилени кантип сактап калууда болот.
Бирок бул жерде ишенимди суроо берүүгө тыюу салуу менен чаташтырбоо маанилүү. Аюб китебинде биз өзүнүн кайгысын жашырбаган жана Кудайга оор суроолорду ачык берген адамды көрөбүз. Анын Кудайга ушундай кайрылганынын өзү руханий жашоо болуп жаткан нерсенин баарына унчукпай макул болуу менен чектелбесин көрсөтөт. Кээде дуба — ыраазычылык, кээде өтүнүч, ал эми кээде адам түшүнө албаган нерсени түшүнүүгө аракет кылып, Жараткан менен үмүтсүз абалда сүйлөшүүсү. Балким, Жаратканга берилгендик шектенүүлөрдүн жоктугунда эмес, адам өзүнүн шектенүүлөрү менен да Ага кайрылууну улантканында көрүнөт.
Холокост сыяктуу чоң трагедиялар жөнүндө сөз кылганда өзгөчө этият болушубуз керек. Күнөөсүз адамдардын өлүмүн кандайдыр бир руханий сабактын зарылдыгы менен түшүндүрүүгө биздин моралдык укугубуз бар деп ойлобойм. Анын үстүнө, үрөй учурган окуяны баштан өткөргөн адамдан анын маанисин дароо көрүүнү талап кылууга болбойт. Айрым азаптардын алдында адегенде унчукпай, боорукердик көрсөтүп, жардам берүү туурараак. Ал эми ошол азапты баштан өткөргөн адам өзү кааласа гана, көргөндөрү анын жашоого жана ишенимге болгон мамилесин кандай өзгөрткөнү жөнүндө ойлоно алат. Жакшылыкка ишенүүнү улантуу үчүн жамандыкты актоого милдеттүү эмеспиз.
Жөөт салтында куткарылуунун алдындагы оор сыноолор мезгили «Хевлей Машиах» деп аталат. Бул сөзмө-сөз «Машиахтын төрөлүү толгоосу» дегенди билдирет. Толгоонун образы жаңы нерсенин жаралышы менен коштолгон ооруну билдирет. Бирок мен бул түшүнүктү конкреттүү тарыхый окуяларга колдонууда өтө этият болмокмун. Биз кайсы окуялар ошол мезгилге тиешелүү экенин жана Жараткандын планы так кандай ишке ашып жатканын билбейбиз. Ошондуктан ар бир жаңы трагедияны куткарылуунун жакындаганынын белгиси деп жарыялоо кооптуу. Андан көрө эң оор мезгилдерде да адам ырайымдуулукту, адилеттүүлүктү жана башкалар алдындагы жоопкерчиликти сактоо милдетинен бошотулбай турганын эстөө маанилүү.
Билесиңби, менимче, биз кээде ишенимибиз канчалык күчтүү экенине өтө көп көңүл буруп, ал эми ишеним бизге иш жүзүндө эмне кылууга жардам берерине өтө аз көңүл бурабыз. Адам Жаратканга толук ишенерин айтып, ошол эле учурда башкалардын азабына кайдыгер болушу мүмкүн. Ал эми башка бирөө өтө оор ички кризисти баштан өткөрүп, жанын кыйнаган суроолорду берип жатса да, адамдарга жардам берүүнү, алсыздарды коргоону, жакындарына кам көрүүнү жана адеп-ахлактык принциптеринен баш тартпоону уланта алат. Мен экинчи адам чыныгы ишенимден биринчи адамга караганда алысыраак экенине ишене албайм.
Балким, ишенимдин эң терең сыноосу болуп жаткан нерсени түшүндүрө билүүдө эмес, түшүндүрмө жок учурда өзүңдү жоготпоодо болсо керек. Кайгынын ырайымсыздыкка, коркуунун жек көрүүгө, ал эми көңүл калуунун толук кайдыгерликке айланышына жол бербөөдө. Биз Жараткан эмне үчүн айрым окуяларга жол берерин дайыма түшүнө албайбыз. Бирок ошол окуялардан кийин бул дүйнөгө өзүбүз эмне алып келерибиз үчүн жооп бере алабыз. Кээде эң чын жүрөктөн чыккан дуба Анын Кудайлык камкордугунун бардык сырларын ачып берүүнү сурануу эмес, жөнөкөй сөздөр болушу мүмкүн: ишенимимди сактоого, жүрөгүмдүн катып калбашына жана болуп жаткан нерсени таптакыр түшүнбөгөн учурда да адам бойдон калууга жардам бер.
