Кудайдын табияты жөнүндөгү суроо биз «Кудай» деген сөз менен эмнени түшүнөрүбүздү аныктай баштаганга чейин гана таза теологиялык болуп көрүнөт. Анткени диний пикир келишпестиктердин көбү адамдар таптакыр башка тексттерди окугандыктан эмес, бир эле сөздөрдү ар башкача түшүнгөндүктөн келип чыгат. Бул өзгөчө иудаизм менен христианчылыкты салыштырганда даана байкалат. Эки дин тең жалгыз Кудай жөнүндө айтат, еврей Жазмаларына кайрылат, Кудайдын Руху, Сөз, ыйыктык жана аян түшүнүктөрүн колдонот. Бирок бул жалпы түшүнүктөрдөн алар бир кыйла башка тыянактарды чыгарышат.
Мисалы, христиан Ыйык Рух — бул Кудай деп айтышы мүмкүн. Ал эми еврей ойчулу да бул ырастоого толук макул болушу мүмкүн, эгерде Рух деп Жаратуучунун Өзүнүн аракети түшүнүлсө. Бирок эгерде сөз өзүнчө Кудайлык жак жөнүндө болсо, макулдук дароо бүтөт. Кызыктуу абал пайда болот: сырттан караганда ырастоо бир эле, бирок анын теологиялык мазмуну таптакыр башка.
Бул маселени түшүнүү үчүн эң оболу Танахка кайрылып, ал Кудай жөнүндө жалпысынан кандайча сүйлөйт экенин көрүү керек.
Тооратта Кудайлык табияттын системалуу философиялык аныктамасы жок. Ал жерден биз Кудайдын субстанциясы, Анын ички түзүлүшү же Кудайлык маңыз кандай бөлүктөрдөн турары жөнүндө ой жүгүртүүлөрдү таппайбыз. Андан тышкары, бөлүктөр жөнүндө суроо коюунун өзү эле бөлүнүүчүлүктү болжолдойт, ал эми бул еврей монотеизминин негизги принцибине карама-каршы келет.
Дварим китебинде (Мыйзамды кайталоо 6:4) мындай делет: «Ук, Израил: Теңир — биздин Кудайыбыз, Теңир — бирөө». Бул — атактуу Шма Исраэль жарыясы. Анын мааниси бир нече кудайдын ордуна бир гана Кудай бар деген ырастоо менен чектелбейт. Сөз ошондой эле татаалыраак чындыктын бөлүгү болуп саналбаган Кудайдын Өзүнүн негизги биримдиги жөнүндө.
Бул жерде жалгыздык менен биримдиктин ортосундагы айырманы түшүнүү маанилүү. Жалгыздык мындай экинчи Кудай жок экенин билдирет. Ал эми классикалык еврей философиясындагы биримдик Кудайдын Өзү бөлүктөрдөн турбай турганын билдирет. Маймонид «Мишне Торада», «Тоораттын негиздери жөнүндөгү мыйзамдар» бөлүмүндө (1:7) Жаратуучунун биримдиги бөлүктөргө бөлүүгө мүмкүн болгон нерсенин биримдигине окшош эмес экенин атайын баса белгилейт.
Бул — негизги учур. Эгерде Кудай абсолюттук биримдик болсо, анда Ал жөнүндө ичинде аң-сезимдин же эрктин бир нече өз алдынча борбору бар жан катары айтууга болбойт.
Бирок анда суроо туулат: эмне үчүн Танах дайыма Кудайдын Руху, Кудайдын Сөзү, Анын улуулугу, катышуусу, ал тургай Анын колу жөнүндө айтат?
Бул Кудайлыктын ичиндеги кандайдыр бир көптүктү күбөлөбөйбү?
Менин оюмча, дал ушул жерде аяндын тилин маңыздын философиялык сыпаттамасынан айырмалоо зарыл. Танах Кудай жөнүндө адамдык тажрыйбанын тили менен сүйлөйт. Биз Жаратуучунун колу жөнүндө окуганда, сөз физикалык мүчө жөнүндө эмес. Кудай ачууланды деп айтылганда, бул сөзсүз эле адамдык мааниде эмоционалдык абалды билдирбейт. Ал эми Кудайдын Руху адамга конот деп айтылганда, Кудайдан кандайдыр бир өз алдынча Кудайлык жак бөлүнүп чыкты деп автоматтык түрдө тыянак чыгаруунун таптакыр кереги жок.
Еврей салтында белгилүү принцип бар: «Тоорат адамдардын тили менен сүйлөйт». Бул аян адамга багытталганын жана ошондуктан адам кабыл ала турган түшүнүктөрдү колдоноорун билдирет.
«Руах» деген сөздү алалы. Еврей тилинде ал шамал, дем, рух дегенди билдирет. Берешит китебинин башында эле (Башталыш 1:2) биз адатта «Кудайдын Руху» деп которулуучу «Руах Элоһим» деген айкашты кезиктиребиз.
Бирок бул жердеги «рух» деген сөз так эмнени билдирет? Ал Кудайдын жанында турган өзүнчө жанбы? Же сөз жаратылган дүйнөдөгү Кудайлык күчтүн көрүнүшү жөнүндөбү?
Танахтын контекстинде экинчи түшүнүк табигыйраак көрүнөт. Кудай аракет кылат, жаратат, адамга акылмандык берет, пайгамбарларды шыктандырат. Бул аракеттердин баарын Анын Руху деген түшүнүк аркылуу сыпаттоого болот. Мында Кудайлыктын ичинде өз алдынча жактын бар экенин болжолдоонун кереги жок.
Мисалы, Шмот китебинде (Чыгуу 31:3) Кудай Ыйык жайдын буюмдарын жасоо тапшырылган уста Бецалел жөнүндө айтат: «Мен аны Кудайдын Руху менен, акылмандык, түшүнүк, билим жана ар кандай чеберчилик менен толтурдум».
Бецалел Кудайга айланбасы айдан ачык. Ал белгилүү бир милдетти аткарууга керектүү жөндөмдөрдү алат. Бул жерде Кудайдын Руху акылмандык, билим жана чыгармачыл иш менен байланыштуу.
Ушул сыяктуу эле Бемидбар китебинде (Сандар 11:25) Кудай Мошенин үстүндөгү рухтан алып, аны жетимиш аксакалдын үстүнө койгону баяндалат. Эгерде бул окуяны түз мааниде, Кудайлык маңыздын бир бөлүгүн берүү катары түшүнсөк, көптөгөн философиялык кыйынчылыктар келип чыгат. Ал эми эгерде бул жерден пайгамбарлык белекти жана рухий жөндөмдү берүүнү көрсөк, мааниси түшүнүктүү болот.
Дал ушул себептен еврей теологиясында Руах ха-Кодеш адатта өзүнчө ипостась катары эмес, Кудайлык шыктануу же Кудайдын катышуусунун көрүнүшүнүн өзгөчө түрү катары каралат.
Албетте, бул жерде эскертүү жасаш керек. Үчилтик жөнүндөгү христиан окуусунда да Ыйык Рух өзүнчө кудай деп эсептелбейт. Христиан догматикасы үч жактын айырмачылыгы менен бирге Кудайлык маңыздын биримдигин ырастайт. Ошондуктан христианчылыкты жөн гана үч кудайга ишеним катары көрсөтүү туура эмес болмок. Пикир келишпестик бир кыйла назик: иудаизм Кудайлык жактардын көптүгү жөнүндөгү түшүнүктүн өзүн, алар бир маңыздуу деп аныкталса да, кабыл албайт.
Эми дагы бир түшүнүктү карап чыгалы — Шхина, Кудайдын Катышуусу.
Тооратта Кудай Ыйык жайды курууну буйруп, мындай дейт: «Алар Мага ыйык жай жасашсын, ошондо Мен алардын арасында жашайм» (Чыгуу 25:8).
Бир өзгөчөлүккө көңүл буралы. Кудай элдин арасында болууга убада берет, бирок бул Анын адамдар курган имаратка физикалык түрдө көчүп барарын билдирбейт. Андан тышкары, Ийбадаткананы ыйыктоо учурунда падыша Шломо түздөн-түз мындай дейт: «Чын эле Кудай жерде жашайбы? Асман да, асмандардын асманы да Сени батыра албайт, мен курган бул үй андан да азыраак эмеспи!» (3 Падышалар 8:27).
Көрүнгөн карама-каршылык пайда болот. Бир жагынан, Кудай Ийбадатканада болот. Экинчи жагынан — ал тургай бүткүл Аалам Аны батыра албайт.
Бирок эгерде Кудайлык маңызды жана Кудайлык катышуунун көрүнүшүн айырмаласак, карама-каршылык жоголот. Ийбадаткана Кудайды идиш сууну кармагандай кармабайт. Ал — адамзат дүйнөсүндө Анын катышуусунун өзгөчө ачылуучу жери.
Жана бул айырма андан аркы сөз үчүн өтө маанилүү.
Эгерде Кудай белгилүү бир жерде ошол жерге айланбастан Өзүнүн катышуусун көрсөтө алса, анда эмне үчүн адамдагы Кудайдын катышуусу адамдын өзү Кудай экенин автоматтык түрдө билдириши керек?
Анткени Танах алар аркылуу Жаратуучу аракет кылган адамдар жөнүндө көп жолу айтат. Моше улуу кереметтерди жасайт, Элияһу асмандан от түшүрөт, Элиша өлгөн адамды тирилтет. Пайгамбарлар Кудайдын сөздөрүн, кээде ал тургай биринчи жактан айтышат. Бирок бул мисалдардын бири да пайгамбарды денеге кирген Жаратуучу катары таанууну талап кылбайт.
Дал ушул жерде биз иудаизм менен христианчылыктын ортосундагы негизги айырмачылык чекиттеринин бирине айланган суроого келебиз: Кудайдын Сөзү адам боло алабы?
Берешит китебинде дүйнө Кудайдын сөзү аркылуу пайда болот. «Кудай: «Жарык болсун!» — деди. Ошондо жарык пайда болду» (Башталыш 1:3). Еврей номерлөөсү боюнча Забур 33:6да асмандар Теңирдин сөзү менен жаратылганы айтылат.
Бирок Кудайдын Сөзү деген эмне?
Еврей тилинде сөз, сүйлөө, ал эми белгилүү бир контексттерде иш же окуя дегенди билдирген «давар» түшүнүгү колдонулат. Бул библиялык ой жүгүртүүгө мүнөздүү: сөз сөзсүз эле абстракттуу маалымат эмес. Ал аракет менен байланыштуу.
Адам убада бергенде, анын сөздөрү куру үн бойдон калышы мүмкүн. Кудай сүйлөгөндө, Анын эрки ишке ашат. Кудайлык сөз өзүнчө жан болгондуктан эмес, Жаратуучунун сөзү болгондуктан таасирдүү.
Ошондуктан «Кудай дүйнөнү Өзүнүн сөзү менен жаратты» деген айкаш Кудайдын жанында жаратуу менен түздөн-түз алектенген дагы бир жак болгон деген болжолду талап кылбайт.
Жөнөкөй мисал келтирүүгө болот. Адам чечим кабыл алып, анан аны аткарганда, биз анын оюн, сөзүн жана ишин айырмалайбыз. Бирок бул алдыбызда үч башка адам турат дегенди билдирбейт. Сөз бир субъекттин ишмердигинин ар түрдүү көрүнүштөрү жөнүндө.
Албетте, адам менен Кудайдын ортосундагы ар кандай окшоштук чектелүү. Бирок ал еврей салтында Кудайдын Сөзү жана Руху эмне үчүн сөзсүз эле өз алдынча жактар катары каралбай турганын түшүнүүгө жардам берет.
Бул жерде Жакандын Жакшы Кабарынын кириш сөзү менен байланыш пайда болот, анда мындай делет: «Башында Сөз болгон, Сөз Кудай менен болгон, Сөз Кудай болгон».
Христиан салты бул тексттен Исанын Кудайлык табияты жөнүндөгү окуунун негиздеринин бирин көрөт. Бирок грек түп нускасында колдонулган «Логос» деген терминдин өзү татаал тарыхка ээ. Ал чыгармачыл сөз жөнүндөгү библиялык түшүнүк менен гана эмес, грек философиясы менен, ошондой эле эллинисттик иудаизм менен да байланыштуу.
Бул текстти акылмандык жөнүндөгү еврей адабияты менен салыштыруу өзгөчө кызыктуу. Мишлей китебинин (Накыл сөздөр) сегизинчи бабында акылмандык биринчи жактан сүйлөгөн катары берилген. Ал дүйнө жаратылып жатканда өзүнүн катышканын сыпаттайт.
Мындан акылмандык өзүнчө кудай деген тыянак чыгабы? Классикалык еврей түшүнүгүндө — жок. Алдыбызда Кудайлык акылмандыктын адабий элестетилиши турат.
Мындай образдар татаал теологиялык түшүнүктөр жөнүндө адамга түшүнүктүү тилде сүйлөөгө мүмкүндүк берет. Бирок элестетүү али өз алдынча жактын бар экенин билдирбейт.
Дал ушул себептен Жакандын Жакшы Кабарынын алгачкы саптарын Сөз жана акылмандык жөнүндөгү еврей түшүнүктөрүнүн контекстинде талкуулоого болот. Бирок он төртүнчү аятта негизги айырмачылыкты жараткан ырастоо пайда болот: «Сөз денеге айланды».
Христиан теологиясы үчүн бул — денеге кирүү жөнүндөгү ырастоо. Иудаизм үчүн ал Жаратуучу менен жаратылыштын ортосундагы чек ара жөнүндө суроо коёт.
Танахта Кудай адам эмес экени бир нече жолу баса белгиленет. Бемидбар китебинде (Сандар 23:19) мындай делет: «Кудай адам эмес — калп айта турган, адам баласы эмес — айтканынан кайта турган».
Албетте, бул аяттын түз контексти денеге кирүүнүн мүмкүн эместиги жөнүндө атайын иштелип чыккан окууга эмес, Кудайдын Өзүнүн сөзүнө берилгендигине тиешелүү. Ошондуктан ушул бир аят бүт философиялык талашты биротоло чечет деп ырастоо так болбойт эле. Бирок башка библиялык тексттер менен бирге ал Кудай менен адамдын ортосундагы айырманы еврейлик түшүнүүнүн маанилүү бөлүгүнө айланган.
Маймониддө бул ой системалуу түрдө чагылдырылат: Кудайдын денеси жок, дене касиеттери жок жана материалдык дүйнөгө мүнөздүү өзгөрүүлөргө дуушар болбойт.
Демек, классикалык еврей теологиясынын көз карашы боюнча адам пайгамбар, адил, падыша, Машиах, Кудайлык шыктануунун ээси боло алат, бирок мунун натыйжасында Жаратуучунун Өзүнө айланбайт.
Бул Мессия жөнүндөгү суроону башкача коюуга мүмкүндүк берет.
«Машиах» деген сөз «майланган» дегенди билдирет. Танахта падышалар жана ыйык кызмат кылуучулар майлангандар деп аталат, ал эми Йешаяһу китебинде (Ышайа 45:1) бул наам ал тургай перс падышасы Кирге да колдонулат. Сөздүн өзү анын ээсинин Кудайлык табиятын көрсөтпөйт.
Ошондуктан салттуу иудаизмде Машиах эң оболу адам, белгилүү бир тарыхый миссияны ишке ашыра турган Дөөт падышанын тукуму катары түшүнүлөт. Маймонид «Падышалар жана алардын согуштары жөнүндөгү мыйзамдарда» (11–12-баптар) Машиахты Тооратты окуй турган, осуяттарды сактай турган, Дөөттүн падышалыгын калыбына келтире турган жана Израил элин анын тарыхый максатын аткарууга жетелей турган падыша катары сыпаттайт.
Белгилей кетчү нерсе, Маймонид атайын эскертет: Машиах сөзсүз кереметтерди жасашы, жаратылыш мыйзамдарын өзгөртүшү же өлгөндөрдү тирилтиши керек деп ойлобош керек. Анын мессиялык даражасы табияттан тышкаркы жаратылышы менен эмес, белгилүү талаптарга шайкештиги жана ишмердигинин натыйжалары менен аныкталат.
Бул жерде биз диний мамилелердин ортосундагы дагы бир олуттуу айырманы табабыз. Христианчылыкта Исанын инсаны жөнүндөгү суроо анын Кудайлык табияты менен тыгыз байланыштуу. Иудаизмде Машиах жөнүндөгү суроо эң оболу бул адам ким экени, анын теги кандай экени жана ал эмне кылышы керек экени менен байланыштуу.
Бул иудаизм адамдын Кудайга өзгөчө жакындыгынын мүмкүндүгүн четке кагат дегенди билдирбейт. Тескерисинче, бүт пайгамбарлык салт ушундай жакындыктын мүмкүндүгүнө негизделген. Бирок жакындык теңдештик дегенди билдирбейт.
Бул жерден Кудайлык аян жөнүндөгү эки башка түшүнүктүн ортосундагы чек ара өтөт деп айтууга болот. Биринчисине ылайык, Кудай адам аркылуу Өзүн ушунчалык толук ача алат, ал адам Кудайдын Өзүнүн денеге кириши болуп саналат. Экинчисине ылайык, Кудайлык эрктин адам аркылуу эң кемчиликсиз ачылышы да Жаратуучу менен Анын жаратылышынын ортосундагы айырманы жок кылбайт.
Классикалык еврей монотеизминин негизинде дал ушул экинчи түшүнүк жатат.
Ошону менен бирге мен бүт сөздү туура жана туура эмес динди жөн гана карама-каршы коюуга келтирбес элем. Теологиянын тарыхы бир топ татаал. Христиан ойчулдары кылымдар бою денеге кирүү жөнүндөгү окуу Кудайдын өзгөрбөстүгү жана биримдиги менен кантип айкалыша аларын түшүндүрүүгө аракет кылышкан. Еврей ойчулдары, өз кезегинде, Кудайдын катышуусун, пайгамбарлыкты жана чексиз Жаратуучу менен чектүү дүйнөнүн ортосундагы мамилелерди түшүнүүнүн ар түрдүү жолдорун иштеп чыгышкан.
Бирок бул мамилелердин ортосундагы айырма чындап эле бар, жана аны терминдерди жөн гана алмаштыруу менен жоюуга болбойт.
Ошондуктан биз Кудайдын Руху — бул Кудай деп айтканыбызда, так эмнени түшүнөрүбүздү тактоо зарыл. Эгерде сөз Жаратуучунун аракети, Анын катышуусу жана аяны жөнүндө болсо, анда мындай айкашты еврей монотеизминин алкагында толук түшүнүүгө болот. Ал эми эгерде өзүнчө Кудайлык жак айтылып жатса, биз башка теологиялык системага өтөбүз.
Ушул эле нерсе Кудайдын Сөзүнө да тиешелүү. Еврей салтында Сөз сүйлөп жаткан Андан бөлүнбөйт. Ал Анын эркин билдирет жана Анын ой-ниетин ишке ашырат. Бирок мындан Сөздүн өзүнүн адамдык өмүр баяны болушу керек деген тыянак чыкпайт.
Менин оюмча, бул суроолорду түшүнүү үчүн байыркы текстти окууну даяр догматикалык тыянактан баштоо адатынан баш тартуу өзгөчө маанилүү. Алгач сөздөр алар пайда болгон маданий жана диний чөйрөдө эмнени билдиргенин, алардын алгачкы окурмандарына кандай түшүнүктөр жеткиликтүү болгонун жана бул түшүнүктөр кийинки кылымдарда кандайча өзгөргөнүн аныктоо бир топ натыйжалуу.
Анткени Танахты кийинки христиан догматикасы аркылуу түшүндүрүү бир башка, ал эми еврей Жазмаларынын өздөрү Кудай жөнүндө кандайча сүйлөй турганын түшүнүүгө аракет кылуу таптакыр башка.
Эгерде биз чындап эле Жаратуучунун табиятын түшүнгүбүз келсе, анда, балким, Кудай ким боло алат деген суроодон эмес, Анын абсолюттук биримдиги эмнени билдирет деген суроодон баштоо керектир.
Анткени дал ушул суроого берилген жоопко Анын Рухун, Анын Сөзүн, Анын дүйнөдөгү катышуусун жана адам менен мамилесин андан ары түшүнүүнүн баары көз каранды.
