Басып-жаншу емес, басқаруды үйрену
Ескендір Зұлқарнайын, яғни Александр Македонский туралы белгілі бір әңгіме бар. Ол әлі жас кезінде Буцефал атты асау атты ешкім жуасыта алмаған екен. Аттың асаулығы соншалық, тіпті тәжірибелі шабандоздардың өзі оны бағындыра алмаған. Бірақ Александр оны жуасыта білді. Мұны көрген әкесі, патша Филипп: «Балам, өз күшіңе лайық патшалық ізде, өйткені Македония саған тым тар», — деген екен. Бұл әңгімеде адамның табиғаты туралы еврей түсінігімен терең үндесетін қызықты ой бар. Иудаизмде күшті қалаулар, құмарлықтар мен ішкі қайшылықтар адамның рухани азғындауының белгісі деп міндетті түрде қарастырылмайды. Кейде керісінше болады. Адамның бойындағы белгілі бір құштарлықтар неғұрлым күшті болса, оларды дұрыс басқаруды үйренген жағдайда оның мүмкіндігі де соғұрлым зор болуы мүмкін. Еврей дәстүрінде йецер а-ра — жамандыққа бейімділік туралы айтылады. Бірақ мұны жай ғана жойылуы тиіс зұлымдық деп түсінбеу маңызды. Бұл — адам қалауларының қуатты энергиясы: иеленуге, жетістікке жетуге, ләззат алуға, мойындалуға және қоршаған әлемге ықпал етуге деген ұмтылыс. Мұндай күш болмаса, адам әрекет ету, жасау, құру және даму қабілетінің едәуір бөлігін жоғалтар еді.
Мәселе адамның өз қалауларын басқаруының орнына, қалаулардың адамды билей бастаған кезінде туындайды. Сондықтан иудаизмдегі рухани еңбек адамның құмарлық пен сезімнен толық арылған тіршілік иесіне айналуын мақсат етпейді. Оның мақсаты — осы күштерді дұрыс бағытқа бұруды үйрену. Мишлей кітабында: «Сабырлы адам күштіден артық, ал өзін билей алатын адам қаланы жаулап алушыдан артық» (Мишлей 16:32), — делінген. Назар аударыңыз: мұнда даналық ішкі күрестің болмауымен емес, адамның өзін-өзі билей алу қабілетімен өлшенеді. Адамның бойында орасан зор энергия, мықты мінез және үлкен қалаулар болуы мүмкін, бірақ шынайы күш осының бәрін басқара алуынан көрінеді. Әрине, күшті азғырулардың болуы адамның ерекше рухани күшке ие екенін өздігінен дәлелдемейді. Бірақ бұл оның үнемі жеңіліске ұшырауға мәжбүр екенін де білдірмейді. Еврей дәстүрінде адам өз табиғатының дәрменсіз тұтқыны ретінде қарастырылмайды. Оның таңдау еркіндігі, ақыл-ойы, йецер а-тов — жақсылыққа бейімділігі және Жаратқан Иеден көмек сұрау мүмкіндігі бар.
Осы тұста Александр туралы әңгіме жақсы мысал бола алады. Асау аттан қорқуға болады, оның күшін басып-жаншуға тырысуға болады немесе оны басқаруды үйренуге болады. Сонда бұрын қауіпті болып көрінген энергияның өзі алға жылжудың қайнар көзіне айналады. Адамға қатысты да дәл солай. Оның міндеті міндетті түрде бойындағы барлық күшті әрі асау қасиеттерден арылу емес. Кейде осы күштерді сабырлылыққа, жасампаздыққа, сүйіспеншілікке, жауапкершілікке және Жаратқан Иеге қызмет етуге бағыттауды үйрену қажет. Сондықтан адам өз бойынан күшті құмарлықтарды немесе күрделі мінезді байқағанда, рухани тұрғыдан өзінде бір кемшілік бар деп бірден қорытынды жасамауы керек. Ең маңыздысы — бұл энергияның қайда бағытталғанын және оны кім басқарып тұрғанын түсіну. Өйткені бір ғана ішкі от адамның өмірін күйретуі де, оны үлкен жетістіктерге жеткізетін күшке айналуы да мүмкін. Айырмашылық оттың қаншалықты күшті екенінде емес, адамның оны дұрыс пайдалануды үйренген-үйренбегенінде.
