«Құлау — жолдың бір бөлігі»

Өзінің үстінде байыпты жұмыс істеуге тырысатын адам тез арада жағымсыз фактіге тап болады: күш салу қатесіздікке кепілдік бермейді. Әдептілікке, тәртіпке, рухани өмірге шын ниетпен ұмтылуға болады — және бәрібір сүрініп, қателесіп, ескі әдеттерге қайта оралуға болады. Көпшілікте осы сәтте жасырын ой пайда болады: мүмкін, менде бір нәрсе дұрыс емес шығар. Мүмкін, мен тұрақты өсуге қабілетсіз шығармын.

Көһелет (Екклесиаст) кітабында былай делінген: «Жер бетінде жақсылық жасап, күнә жасамайтын әділ адам жоқ» (7:20). Бұл әлсіздікті ақтау емес, адамның қалай құрылғанын анықтау. Қате даму процесіне кіріктірілген. Адам түзу сызықпен қозғалмайды.

Осыдан бірінші маңызды қорытынды шығады: мәселе адамның құлауында емес. Мәселе ол құлаудан өзі туралы түпкілікті қорытынды шығарғанда басталады.

Еврей дәстүрінде түңілу адамның табиғатының өзіне қайшы келетін ұстаным ретінде қарастырылады. XIX ғасырдың ойшылдарының бірі, Люблиннен шыққан рав Цадок һа-Коһен Ысқақтың туу тарихына назар аударды. Ыбырайым мен Сара қарт жаста болды. Барлық табиғи есептер бойынша оларда бала болуы мүмкін емес еді. Тіпті оларға болашақта ұл туатыны айтылғанда да, олардың реакциясы күлкі болды — қуаныш емес, сенімсіздік. Ысқақтың тууы адами үміт толық сарқылғаннан кейін болды.

Рав Цадоктың түсіндіруі бойынша, бұл оқиғаның мәні тек ғажайыпта ғана емес. Ол қағиданы белгілейді: жабық болып көрінетін жағдай міндетті түрде жабық емес. Адам тұйықты көруі мүмкін, бірақ оның көзқарасы шектеулі. Бұл аңғалдыққа шақыру емес, адами есептің шекараларын еске салу.

Өзінің басқа бір еңбегінде сол рав Цадок жалпылама қағиданы тұжырымдайды: өсу мүмкіндігі құлау мүмкіндігін болжайды. Адам мен періштенің айырмашылығы осында. Еврей ойында періште — еркін таңдауы жоқ болмыс. Оның деңгейі тұрақтандырылған. Ал адам — динамикада. Захария пайғамбар Құдайдың сөздерін жеткізеді: егер адам Жаратушының жолдарымен жүрсе, оған «тұрғандардың арасында жүру» беріледі. Данышпандар түсіндіреді: періштелер «тұрғандар» деп, ал адам «жүріп бара жатқан» деп аталады. Ол не көтеріледі, не төмендейді, бірақ орнында қалмайды.

Егер құлау мүмкіндігін алып тастасаң, жоғары қозғалу мүмкіндігі де жоғалады. Тұрақтылық — қауіпсіздік емес, дамудың болмауы. Мишлей (Нақыл сөздер) кітабында былай делінген: «Әділ адам жеті рет құлап, қайта тұрады» (24:16). Әдетте бұл сөзді төзімділікті мақтау ретінде оқиды: құлауларға қарамастан, адам әділ болып қалады. Бірақ рав Ицхак Хутнер өзінің бір хатында басқа көзқарасты ұсынады: дәл құлаулар арқылы ақырында әділ деп аталатын адам қалыптасады. Құлауларға қарамастан емес, оларды еңсеру процесінде.

Мұны дұрыс түсіну маңызды. Әңгіме қателер іздеу немесе әлсіздікті ақтау туралы емес. Бізге әдейі өзімізге сынақ жасау ұсынылмайды. Оның үстіне, күнделікті дұғада адам ауыр сынақтарға ұшырамауды сұрайды. Бірақ егер сынақ болып қойса, сұрақ басқаша қойылады: мен онымен не істеймін?

Әр сынақ ішкі ресурстарды талап етеді. Бірақ сонымен бірге ол бұл ресурстарды қалыптастырады. Ешқашан байыпты ішкі күреспен бетпе-бет келмеген адам көбінесе өзінің әлсіздіктерін де, күштерін де білмейді. Құлау кейде заттардың шынайы жағдайын әшкерелейді. Рав Хаим Шмулевич өз әңгімелерінде кейде адамға өзін иллюзиясыз көруі үшін сүрінуге жол берілетінін атап өткен. Күнделікті тіршілікте көп нәрсе тегістеледі. Қате сілкіп, таңдалған жолдың шын мәнінде қайда апаратынын көрсетуі мүмкін.

Еврей дәстүрінде қатеден кейін қайту процесі тшува — сөзбе-сөз «қайту» деп аталады. Бұл тек өкіну емес, бағытты өзгерту. Қате бетбұрыс нүктесіне айналады. Егер адам оны адал мойындап, жауапкершілікті алып, мінез-құлқын түзетсе, ол жағдайдан бұрынғысынан күштірек болып шығады.

Мұндағы практикалық қағида әмбебап. Сіздің құламайтыныңызға кепілдік беру мүмкін емес. Басқа нәрсеге кепілдік беруге болады: егер құлағаннан кейін сіз оны талдап, сабақ алып, әрекеттеріңізді түзетсеңіз, келесі деңгей алдыңғысынан жоғары болады.

Түңілу айтады: «Бұл — соңы, сен қабілетсізсің». Кемелдік айтады: «Бұл — жолдың бір бөлігі, талдап, әрі қарай жүр».