«Кулоо — жолдун бир бөлүгү»

Өзү үстүндө олуттуу иштөөгө аракет кылган адам тез эле жагымсыз фактыга туш болот: аракет катасыздыкка кепилдик бербейт. Адептүүлүккө, тартипке, рухий жашоого чын ыкластан умтулса болот — жана баары бир чалынып, жаңылып, эски адаттарга кайтып келсе болот. Көптөрдө ушул учурда жашыруун ой пайда болот: балким, менде бир нерсе туура эмес чыгар. Балким, мен туруктуу өсүүгө жөндөмсүздүрмүн.

Кохелет (Насаатчы) китебинде айтылат: «Жер бетинде жакшылык кылып, күнөө кылбаган адил адам жок» (7:20). Бул алсыздыкты актоо эмес, адамдын кантип түзүлгөнүн белгилөө. Ката өнүгүү процессине орнотулган. Адам түз сызык менен жылбайт.

Мындан биринчи маанилүү жыйынтык келип чыгат: көйгөй адамдын кулаганында эмес. Көйгөй ал кулоодон өзү жөнүндө акыркы жыйынтык чыгарганда башталат.

Еврей салтында үмүтсүздүк адамдын табиятынын өзүнө карама-каршы келген позиция катары каралат. XIX кылымдын ойчулдарынын бири, Люблинден чыккан рав Цадок ха-Коэн Исаактын төрөлүшүнүн тарыхына көңүл бурган. Ибрайым менен Сара карыган куракта болушкан. Бардык табигый эсептер боюнча аларда бала болушу мүмкүн эмес эле. Ал тургай аларга келечекте уул төрөлөрү айтылганда да, алардын реакциясы күлкү болгон — кубаныч эмес, ишенбестик. Исаактын төрөлүшү адамдык үмүт толугу менен түгөнгөндөн кийин болгон.

Рав Цадоктун түшүндүрмөсү боюнча, бул окуянын мааниси керемет менен гана чектелбейт. Ал принципти белгилейт: жабык болуп көрүнгөн кырдаал сөзсүз эле жабык эмес. Адам туюкту көрүшү мүмкүн, бирок анын көз карашы чектелген. Бул жөнөкөйлүккө чакыруу эмес, адамдык эсептин чектерин эскертүү.

Өзүнүн башка бир эмгегинде ошол эле рав Цадок жалпыраак принципти айтат: өсүү мүмкүнчүлүгү кулоо мүмкүнчүлүгүн болжойт. Адам менен периштенин айырмасы мына ушунда. Еврей ойунда периште — эркин тандоосу жок жандык. Анын деңгээли бекитилген. Ал эми адам — динамикада. Захария пайгамбар Кудайдын сөздөрүн жеткирет: эгер адам Жаратуучунун жолдору менен жүрсө, ага «тургандардын арасында жүрүү» берилет. Акылмандар түшүндүрүшөт: периштелер «тургандар», ал эми адам «бараткан» деп аталат. Ал же көтөрүлөт, же түшөт, бирок ордунда калбайт.

Эгер кулоо мүмкүнчүлүгүн алып салсаң, жогору жылуу мүмкүнчүлүгү да жоголот. Кыймылсыздык — коопсуздук эмес, өнүгүүнүн жоктугу. Мишлей (Накыл сөздөр) китебинде айтылат: «Адил адам жети жолу кулап, кайра турат» (24:16). Адатта бул сөздү туруктуулукту мактоо катары окушат: кулоолорго карабастан, адам адил бойдон калат. Бирок рав Ицхак Хутнер өзүнүн бир катында башка көз карашты сунуш кылат: так кулоолор аркылуу акыры адил деп аталган адам калыптанат. Кулоолорго карабастан эмес, аларды жеңүү процессинде.

Муну туура түшүнүү маанилүү. Сөз каталарды издөө же алсыздыкты актоо жөнүндө эмес. Бизге атайылап өзүбүзгө сыноо түзүү сунушталбайт. Андан тышкары, күнүмдүк дубада адам оор сыноолорго дуушар болбоону сурайт. Бирок эгер сыноо болуп калса, суроо башкача коюлат: мен аны менен эмне кылам?

Ар бир сыноо ички ресурстарды талап кылат. Бирок ошол эле учурда ал бул ресурстарды калыптандырат. Эч качан олуттуу ички күрөшкө туш болбогон адам көбүнчө өзүнүн алсыздыктарын да, күчтөрүн да билбейт. Кулоо кээде иштин чыныгы абалын ачыкка чыгарат. Рав Хаим Шмулевич өзүнүн маектеринде кээде адамга өзүн иллюзиясыз көрүшү үчүн чалынууга жол берилерин белгилеген. Кадимки күнүмдүк тиричиликте көп нерсе жылмаланат. Ката силкип, тандалган жол чындыгында кайда алып барарын көрсөтүшү мүмкүн.

Еврей салтында катадан кийин кайтуу процесси тшува — сөзмө-сөз «кайтуу» деп аталат. Бул өкүнүү гана эмес, багытты өзгөртүү. Ката бурулуш чекитине айланат. Эгер адам аны чынчылдык менен моюнга алып, жоопкерчиликти алып, жүрүм-турумун оңдосо, ал кырдаалдан мурункусунан күчтүүрөөк болуп чыгат.

Бул жердеги практикалык принцип универсалдуу. Сиз кулабай турганыңызга кепилдик берүүгө болбойт. Башка нерсеге кепилдик берсе болот: эгер кулагандан кийин сиз аны талдап, сабак алып, аракеттериңизди оңдосоңуз, кийинки деңгээл мурункусунан жогору болот.

Үмүтсүздүк айтат: «Бул — аягы, сен жөндөмсүзсүң». Жетилгендик айтат: «Бул — жолдун бир бөлүгү, талдап, андан ары жүр».