«Хақ Тағаланың мәңгілігі, Оның тәнсіздігі және тек Оған ғана қызмет ету»

Біз Рамбамның он үш қағидасы бойынша жолымызды жалғастырамыз. Біз Хақ Тағаланың болмысына қатысты қағиданы қарастырдық, ал өткен жолы Оның Бірлігі қағидасы туралы айттық.

Белгілі бір сөз бар: «Тора цива лану Моше, мораша кеһилат Яаков» — «Тораны бізге Мұса өсиет етті, ол — Яқып қауымының мұрасы». «Тора» сөзінің гематриясы, яғни сандық мәні алты жүз он бірге тең. Бұл алты жүз он бір өсиетті біз Мұса арқылы естігенімізді, ал екі өсиетті Синай тауында Хақ Тағаланың Өзінен тікелей естігенімізді меңзейді: «Мен — сенің Құдайың Жаратқан Иемін» және «Менен басқа құдайларың болмасын».

Бұл бізге қарапайым мағынадан басқа не айтады? Мұнда тереңірек аллегория да бар. Адам өз ақылымен екі нәрсеге жете алады, және бұл үшін оған міндетті түрде аян қажет емес. Біріншісі — Хақ Тағаланың болмысы. Әлемге қарап, ол туралы ойланудың өзі жеткілікті. Екіншісі — Хақ Тағаланың Бірлігі. Бұған да адам ақылмен жете алады.

Бұл туралы өткен жолы ой қозғадық. Егер шекаралар бар болса, онда бұл шекараларды қойған біреу бар. Шектеген адам өзі сол шектеулерден жоғары тұруы керек. Егер көп құдай немесе тіпті екі құдай болса, олардың әрқайсысының қандай да бір шекарасы болар еді. Ал шекара бар болса, оны белгілеген біреу бар, және ол сол шекарадан тыс тұр. Осылайша біз логикалық түрде Бірлік ұғымына келеміз.

Бірақ қалғанының бәрі үшін аян қажет. Біз Құдайдың бар екеніне және Құдайдың біреу екеніне жете аламыз, бірақ одан әрі аянсыз ештеңе білмейміз. Ол бізден не қалайды? Ол бізбен тілдеседі ме? Ол бізге Өзін аша ма? Ол бұл әлемді қалай жаратты? Мүмкін, Ол оны тәжірибе ретінде жаратып, зырылдауық сияқты айналдырып жіберіп, өз бетінше айнала берсін деп қалдырған шығар? Біз мұны білмейміз. Хақ Тағаланың еркін түсіну үшін аян қажет.

Енді үшінші қағидаға — Хақ Тағаланың мәңгілігі, яғни ежелгі мәңгілігі қағидасына көшейік. Белгілі бір мағынада қалған қағидалардың бәрін алғашқы негізгі қағидалардан логикалық түрде шығаруға болады. Егер біз, мысалы, Аристотель ойлағандай, Құдай бар және мәңгі материя бар десек, онда күрделі мәселе туындайды. Аристотель материя мәңгі, ал Құдай оны тек пішінге келтіреді, қозғалысқа келтіреді, қандай да бір механик немесе алғашқы қозғаушы сияқты деп есептеді.

Бірақ иудаизм тұрғысынан бұл мүмкін емес. Егер материя мәңгі болса, онда ол Хақ Тағаладан тәуелсіз өмір сүреді. Сонда екі бастау бар болып шығады: Хақ Тағала және материя. Ал Одан басқа мәңгі бір нәрсе бар болса, онда Хақ Тағала басқа бір нәрсемен шектелген болып шығады. Бұл Оның абсолюттік Бірлігі мен шексіздігі қағидасына қайшы келеді.

Бір түсіндірме бойынша, алғашқы адамның күнәсі де осыған негізделген. Жылан Адамға Хақ Тағала осы ағаштан жеп, әлемді жаратқан-мыс, ал егер адамдар одан жесе, Құдай сияқты болады деді. Бұл азғырудың мәні — ағаш жаратылыстан бұрын болған сияқты, яғни Хақ Тағаладан басқа қандай да бір мәңгі материя немесе мәңгі күш болған дегенде.

Иудаизм тұрғысынан бұл дұрыс емес. Оның үстіне, бұл енді қате сенім, өйткені ол Хақ Тағаланы шектейді. Хақ Тағала: «Мен — алғашқымын және Мен — соңғымын», — дейді. «Соңғы» дегеннің нақты мағынасы — әлем мәңгі бола ма, жоқ па — бұл бөлек теологиялық тақырып. Бірақ бір кездері Одан басқа ештеңе болмағаны — сенім қағидасы. Материя да, кеңістік те, уақыт та болмаған.

Уақыт пен кеңістік жаратылған. Қазіргі тілмен айтсақ, уақыт кеңістікпен байланысты, өйткені оқиғалар кеңістікте болады, ал оқиғалардан тыс уақыт ұғымының өзі мағынасын жоғалтады. «Берешит» — «бастапқыда» — бастапқыда Хақ Тағала уақыт пен кеңістіктің өзін жаратты дегенді білдіреді. Бұған дейін Хақ Тағала уақыттан тыс және кеңістіктен тыс болды. Оған «бұрын» және «кейін» деген анықтамалар қатысты емес. Уақыт әлем жаратылған сәттен басталды.

Бұл сенімнің үшінші қағидасы: Хақ Тағала ежелден мәңгі, Ол — алғашқы, және Одан бұрын ештеңе болмаған.

Енді төртінші қағидаға — Хақ Тағаланың тәнсіздігіне көшейік. Бұл өте маңызды қағида. Рамбам мен Раавад арасында дау бар. Раавад та Хақ Тағаланың тәні де, бейнесі де жоқ екеніне келіседі, бірақ ол Хақ Тағалада қандай да бір бейне бар деп қателесіп ойлайтын адамды міндетті түрде еретик деп атауға болмайды дейді. Алайда біз Рамбамның он үш қағидасын қабылдадық, ал Рамбам бойынша Хақ Тағаланың тәнсіздігі — дәл сенім қағидасы.

Қағида деген не? Біз айттық: қағида — әлемге дұрыс көзқарас. Бұл тіпті жай ғана өсиет емес. Өсиет әрдайым уақыт пен кеңістіктегі әрекетпен байланысты. Ал қағида — білу керек нәрсе, иудаизмге сәйкес дұрыс дүниетанымды қалыптастыратын нәрсе.

Хақ Тағаланың ешқандай тәні, ешқандай бейнесі және ешқандай пішіні жоқ. Неге? Өйткені кез келген тән — шектеу. Егер пішін бар болса, онда шекара бар. Ал шекара бар болса, онда шектеген біреу бар. Сондықтан Хақ Тағала тәнді бола алмайды.

Сұрауға болады: Хақ Тағала материалдық па, әлде рухани ма? Жауабы: ол да емес, бұл да емес. Материалдық пен руханилық — салыстырмалы ұғымдар. Біз дөрекірек материя және нәзігірек болмыс формалары туралы айта аламыз. Мысалы, жарық, фотондар, радиотолқындар — бұл материалдық па, жоқ па? Бір жағынан, біз оларды ұстай алмаймыз, екінші жағынан, олар біздің әлеміміздің шеңберінде өмір сүреді және белгілі бір қасиеттерге ие.

Періштелер — бұл басқа деңгей. Оларды әдеттегі мағынада заттық деп атауға болмайды, бірақ оларда да белгілі бір болмыс формасы, белгілі бір шекара бар. Еврей ойында «хомри» және «гашми» ұғымдарын ажыратады. «Гашми» — заттық, біздің сезілетін әлемімізге жататын нәрсе. «Хомри» — материалдықтың кеңірек ұғымы, яғни пішіннің, шекаралардың, айқындықтың болуы.

Періштелер, рухани әлемдер, жаратылыстың әртүрлі деңгейлері — мұның бәрі де жаратылған. Бәрінің өз деңгейі, өз шекарасы, әлемдер жүйесінде өз орны бар. Бірақ Хақ Тағала мұның бәрінен тыс. Ол материалдықты да, руханилықты да жаратады. Ол бұл категориялардан тыс.

Каббала бойынша әлемдердің бірнеше деңгейі бар. Ең төменгісі — Асия әлемі, әрекет әлемі. Тіпті онда да әртүрлі деңгейлер бар. Біз ең төменгі деңгейде — Асия әлемінің Малхут де-Малхут деңгейінде тұрмыз. Бұл заттық әлемнің, сезуге болатын нәрсенің деңгейі.

Бірақ тіпті Асия әлемінде де рухани деңгейлер бар. Мысалы, жұлдыздардың ықпалы, астрологиялық ықпалдар — иудаизм мұндай ықпалдардың бар екенін мойындайды, бірақ оларды Асия әлемінің төменгі рухани деңгейлеріне жатқызады. Одан жоғары Йецира әлемі — қалыптасу әлемі, жұлдыздарға ықпал ететін төменгі періштелер әлемі. Одан жоғары — Брия әлемі, жоғары періштелер әлемі, жоғарғы Ган Эден деңгейі. Одан да жоғары — Ацилут әлемі, құдайлық сфиралар әлемі, онда құдайлық соншалықты ашылған, сол жерде әдеттегі бөлек болмыс бола алмайды.

Жалпы қағида мынадай: Құдайлықтың ашылуы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым көбірек битуль — өзінен бас тарту, өз «меніңді» жою талап етіледі. Жаратылыс неғұрлым заттық әрі бөлек болса, соғұрлым ол Құдайлықтың ашылуына төтеп бере алмайды.

Егер қазір бізге періште көрінсе, мұның өзі сілкініс болар еді. Танахта Шимшонның ата-анасы періштені көріп, қорқып: «Біз өлеміз, өйткені періштені көрдік», — деді. Түсініктемелер ұрпақтар арасындағы айырмашылықты атап өтеді. Ыбырайымның күңі Һаджар періштелермен сабырлы сөйлесетін. Ал бірнеше ұрпақтан кейін адамдар мұндай ашылуға төтеп бере алмады.

Дәуіт патша туралы өмірінің соңында оған суық болғаны, ешнәрсе оны жылыта алмағаны айтылған. Бір түсіндірме бойынша, бірде ол Иерусалимнің үстінде тұрған қиратушы періштені көрген, сол себепті тамырындағы қаны суып кеткен. Бұл күй өмірінің соңына дейін онымен бірге қалды.

Егер періштемен кездескенде осындай болса, онда Хақ Тағаланың Өзінің ашылуы туралы не айтуға болады? Сондықтан жоғарғы әлемдерде тек орасан зор битулі бар болмыстар ғана бола алады: жоғары періштелер, әділдердің жандары, Моше Рабейну деңгейіндегі және одан жоғары жандар.

Бірақ тіпті осы деңгейлердің бәрі — жаратылған. Олар рухани, өте биік болуы мүмкін, бірақ бәрібір шекаралары бар. Ал Хақ Тағала кез келген материалдықтан да, кез келген руханилықтан да тыс. Ол екеуін де жаратады.

Бұл қағидаға антропоморфизм мәселесі жатады. Антропоморфизм — Хақ Тағала туралы адами категориялармен айту: «Құдайдың көздері», «Құдайдың қолы», «Хақ Тағала күледі», «Хақ Тағала ашуланады» және т.б. Тораде мұндай тіркестер кездеседі. Сондай-ақ Синайда Ол ақ сақалды қария ретінде, ал теңіз екіге жарылғанда — жауынгер жас жігіт ретінде көрінгені айтылған.

Бірақ мұның бәрі — бейнелер. Тора адамға түсінікті тілмен сөйлейді. Бұл тіркестерді ешқашан сөзбе-сөз түсінуге болмайды. Тораның өзі: «Сендер ешқандай бейне көрмедіңдер, тек дауыс қана естідіңдер», — деп атап көрсетеді. Барлық сипаттамалар — тәндік белгілер емес, рухани идеяларды адам тілінде жеткізу тәсілдері.

Мысалы, бір жазушы екіншісіне жақын десек, біз олардың физикалық түрде қатар отырғанын айтып тұрған жоқпыз. Біз стиль, рух, дүниеге көзқарас бойынша жақындық туралы айтамыз. Тораның тіркестерін де дәл осылай түсіну керек. «Құдайдың көзі» Құдайлық бақылау мен басқаруды білдіруі мүмкін. «Құдайдың қолы» — әрекетті, күштің көрінуін, әлемге араласуды білдіреді. Бірақ бұл физикалық мағынадағы қол емес.

Сондықтан Хақ Тағаланы бейнелеуге тыйым салынған. Бұл тек ауыр тыйым ғана емес, жай ғана мағынасыздық. Бейнесі де, пішіні де жоқ Құдайды қалай бейнелеуге болады? Хақ Тағаланы бейнелеу еврей сенімінің негізіне қайшы келеді.

Рухани болмыстардың бейнелеріне де дәл осы қатысты. Әр дәуірде әртүрлі бейнелеу формалары кездескен, бірақ жалпы иудаизмде Хақ Тағаланы да, періштелерді де бейнелеу қабылданбаған. Тіпті Йехезкел пайғамбар періштелерді, күймені, қанаттарды және басқа бейнелерді сипаттағанда да, мұны сөзбе-сөз түсінбеу керек.

Мысалы, хасидизмде періштелердің қанаттары Хақ Тағалаға деген сүйіспеншілік пен қорқыныштың әртүрлі деңгейлерін бейнелей алатыны түсіндіріледі. Бір қанаттар табиғи сүйіспеншілік пен қорқынышқа, басқалары — ой толғаудан туатын зияткерлік сезімдерге, үшіншілері — эмоционалдық сезімдерге сәйкес келеді. Яғни әңгіме физикалық қанаттар туралы емес, рухани күштер мен деңгейлер туралы.

Дәл сондықтан ұзақ уақыт бойы Каббаланы оқу шектелген еді. Себептердің бірі — дайындығы жоқ адам рухани бейнелерді сөзбе-сөз түсініп, оларды заттандыруға ұрынуы мүмкін еді. Каббалада көптеген сызбалар, кескіндер, «жоғары» мен «төменнің» сипаттамалары бар, бірақ рухани әлемдерде біздің мағынамыздағы кеңістік жоқ. Физикалық жоғары мен төмен жоқ. Бұл — рухани деңгейлердің тілдік белгілері.

Сонымен, төртінші қағида — Хақ Тағаланың тәнсіздігі. Оның тәні жоқ, бейнесі жоқ, Ол адамға тәнденбейді, және иудаизм үшін бұл мүлдем түбегейлі мәселе.

Осы он үш қағиданы мызғымас негіз ретінде ұстану өте маңызды. Барлық әрі қарайғы ойлар, философия, идеология және талқылаулар адамда айқын негіз болғанда ғана мағыналы. Бұл Тесей мен Минотавр туралы грек мифіндегі Ариадна жібіне ұқсайды. Тесей лабиринтке кірді, бірақ кіреберісте жіп байлады, соның арқасында кейін қайта шыға алды. Он үш қағида да сол сияқты — адам күрделі философиялық ойларға енгенде оны ұстап тұратын жіп. Бұл жіпсіз адасып кетуге болады.

Енді бесінші қағидаға көшейік: тек Хақ Тағалаға ғана қызмет етуге болады.

Бұл қағида бізге аян арқылы берілген нәрселерге жатады. Алғашқы екі қағиданы — Хақ Тағаланың болмысы мен Бірлігін — адам ақылмен түсіне алады. Бірақ Хақ Тағалаға нақты қалай қызмет ету керек, Ол адамнан не қалайды, дұрыс қызметтің формалары қандай — бұл енді аянды талап етеді.

Егер сұрақ қойсақ: қайсысы бірінші — монотеизм бе, әлде пұтқа табынушылық па? Әдетте адамдар алдымен пұтқа табынушылық болды, содан кейін адамзат біртіндеп монотеизмге келді деп ойлайды. Бірақ Тора тұрғысынан бәрі керісінше. Алғашқысы монотеизм болды.

Адам ата монотеист болды. Ол Хақ Тағаланы білді және мұны балаларына жеткізді. Қабыл да пайғамбар болған. Содан кейін бұл білім әрі қарай жалғасты. Кейінірек адамзат рухани жағынан азып, Жалғыз Құдай туралы білім бұрмалана бастады. Бірақ Нұх та пайғамбар әрі монотеист болды.

Пұтқа табынушылық діннің алғашқы формасы ретінде емес, Хақ Тағала туралы бастапқы білімнің бұрмалануы ретінде пайда болды. Адамдар Жалғыз Жаратушы бар екенін білді, бірақ Ол әлемді күштер, періштелер, жұлдыздар және әртүрлі рухани арналар арқылы басқаратын болғандықтан, осы делдалдарға жүгінуге болады деп ойлай бастады. Алғашында бұл «Патшаның қызметшілерін құрметтеу» сияқты көрінуі мүмкін еді, бірақ біртіндеп табиғат күштеріне, жұлдыздарға, періштелерге және пұттарға дербес табынуға айналды.

Бесінші қағида былай дейді: қызмет ету, дұға ету, табыну және билік көзі ретінде жүгіну тек Хақ Тағалаға ғана болады. Періштелерге емес, жұлдыздарға емес, рухани күштерге емес, әділдерге емес, ешқандай делдалдарға емес. Әлемдегі барлық күштер — Хақ Тағала жаратылысты басқаратын құралдар ғана. Бірақ бәрінің бастауы — тек Ол.

Сондықтан әлемде әртүрлі рухани күштер мен ықпал деңгейлері бар екенін мойындасақ та, қызмет тек Хақ Тағалаға ғана бағытталады. Бұл еврей сенімінің пұтқа табынушылықтың кез келген формасынан түбегейлі айырмашылығы.

Пұтқа табынушылық қалай пайда болды?

Рамбам адамдар былай ойлай бастағанын жазады: Хақ Тағала ұсақ-түйекпен айналысу үшін тым ұлы. Бұл бір қарағанда логикалы болып көрінуі мүмкін. Мен мұндай пайымдауларды талай рет естідім. Ойлануға онша әуес емес адамдар: «Шынымен Хақ Тағала үшін Шаббатта шамды жағасың ба, жоқ па, маңызды деп ойлайсың ба? Шынымен Оған сенің қалай жейтінің, қалай сөйлейтінің, тұрмыста қалай жүретінің маңызды ма? Бұл ұсақшылдық емес пе?» — дейді.

Иудаизм шынымен де өте «ұсақшыл» болып көрінуі мүмкін. Бір жағынан, онда биік идеялар бар: каббала, әлемдер, сфиралар, Жаратушының бірлігі, жаратылыстың мәні. Ал екінші жағынан, іске асыруға келгенде, қалай дұрыс жеу керек, қалай сөйлеу керек, Шаббатта қалай жүру керек, инені бір орыннан екінші орынға көшіруге бола ма, шамды жағуға бола ма, отбасылық өмірде қалай жүру керек, дәретханаға қалай бару керек және т.б. туралы заңдар бар болып шығады.

Адамда сұрақ туындауы мүмкін: шынымен Хақ Тағалаға осындай егжей-тегжейлердің қатысы бар ма?

Мұндағы логикалық қате неде?

Адам барлық ұсақ істермен айналыса алмайды. Адам иерархияда неғұрлым жоғары тұрса, соғұрлым ірірек мәселелермен айналысады. Премьер-министр немесе мемлекет басшысы соғыс пен бейбітшілік, ірі экономика, үлкен кәсіпорындарды ашу, мемлекеттік деңгейдегі маңызды шешімдер мәселелерімен айналысады. Ұсақ мәселелермен министрлер, әкімдер, орынбасарлар, аудан басшылары және т.б. айналысады. Кез келген ұйымда иерархия бар: басшыдан ең төменгі деңгейге дейін.

Неге бұлай? Өйткені адам шектеулі. Ол бәрімен бір мезгілде айналыса алмайды.

Егер басшы өкілеттікті бөлуді білмесе, ол өзін де, жүйені де қиратады. Мен басшы ештеңені өзінен босата алмайтын ұйымдарды көрдім: тіпті дәретхана қағазын сатып алуды да ол арқылы шешетін. Мұндай адам көзінің асты ісіп, шаршап, шамадан тыс жүктеліп жүреді, өйткені бәрін бақылауға тырысады. Бірақ ірі ұйымдар бұлай жұмыс істемейді. Оларда құрылым мен міндеттердің бөлінуі бар.

Бірақ мұның бәрі адамға қатысты, өйткені адам шектеулі.

Ал Жаратушы шексіз. Ол үшін ірі мәселе мен ұсақ мәселенің арасында айырмашылық жоқ. Егер адам: «Құдай тек ұлы істермен айналысады, ал ұсақ-түйекпен айналыспайды», — десе, ол өзі байқамай Хақ Тағаланы шектейді.

Және бұл жай ғана абстрактілі қате емес. Бұл өте кең тараған ішкі сезім. Адам мұны дауыстап айтпаса да, мұндай ой оның ішінде отыруы мүмкін: «Егер менде тағдырлы шешім болса — көшу керек пе, жоқ па, жұмысты ауыстыру керек пе, жоқ па — сонда мен Хақ Тағалаға жүгінемін. Ал егер өкшем сынып, шеберханаға бару керек болса, Хақ Тағалаға мұның қатысы бар ма?»

Иудаизм тұрғысынан — бар.

Әлемде Хақ Тағаламен байланысты емес бірде-бір нәрсе жоқ. Егер сен: «Мұнымен Ол айналыспайды», — десең, сен осы арқылы мұнда Ол жоқ дейсің. Ал бұл — пұтқа табынушылық ойлаудың тамыры.

Әрине, ақылдан адасып, қалыпты адами тепе-теңдікті жоғалтудың қажеті жоқ. Бірақ идея ретінде мұны түсіну керек: Хақ Тағала жоқ орын жоқ. Біздің данышпандарымыз адам Оған әрдайым жүгінуі керек деген. Шеге қаққың келе ме — Хақ Тағалаға жүгін. Дәрігерге барасың ба — Хақ Тағалаға оның үстіне жүгін. Бұл дәрігерге бармау керек дегенді білдірмейді. Дәрігерге бару керек, дәрі ішу керек, материалдық әлемде әрекет ету керек. Бірақ түсіну керек: шипа Хақ Тағаладан келеді.

Иудаизмнің бүкіл идеясы осында: Құдайды сезінуді ұсақ-түйекке дейін жеткізу.

Тек өмірдің ұлы сәттерінде ғана емес, тек дұғада ғана емес, тек синагогада ғана емес, тек биік рухани күйлерде ғана емес. Тамақта, сөзде, жұмыста, отбасында, тұрмыста, денсаулықта, ақшада, қарым-қатынаста, шешімдерде, ұсақ-түйекте. Барлық жерде.

Әлемдегі барлық күштер — Жаратушының қолындағы құралдар ғана.

Мен қаламсап мысалын келтірдім. Ешкімнің ойына қаламсапты әдемі жазғаны үшін мақтау келмейді. Біз жазатын адам екенін, ал қаламсап тек құрал екенін түсінеміз. Дәл солай періштелер, жұлдыздар, министрлер, премьер-министрлер, таблеткалар, дәрігерлер, ақша, таныстар, шегелер мен балғалар — мұның бәрі құралдар. Олар арқылы бір нәрсе болады, бірақ олардың дербес күші жоқ.

Адам материалдық әлемде әрекет етуі керек. Дәрігер тағайындаса, таблетка ішу керек. Ақша табу керек болса, жұмысқа бару керек. Табиғи арналарды пайдалану керек. Бірақ сонымен бірге есте сақтау маңызды: нәтиже Хақ Тағаладан келеді.

Адам бір нәрсеге дербес билік бере салысымен, ол пұтқа табынушылықтың тамырына жақындайды.

Неге адамдар мүлдем осылай қателесе бастады? Жай ғана қателесті деуге болады. Бірақ Тора бізге рухани мағынада «жай қателер» болмайтынын үйретеді. Дүниетанымдық қатенің артында әрдайым дерлік адамның ішкі қасиеті тұрады.

Неге әлемде соншама әртүрлі пікірлер, діндер, идеологиялар мен жүйелер бар? Біреулер буддистер, басқалары индуистер, үшіншілері христиандар, мұсылмандар, иудейлер, социалистер, коммунистер, либералдар, консерваторлар және т.б. Әрине, адам көп нәрсені ортасынан, ата-анасынан, мәдениетінен, өзі туған халықтан алады. Бірақ адам шынымен таңдау жасағанда, неге біреуі бір қорытындыға, ал екіншісі басқа қорытындыға келеді?

Тора үйретеді: адам өзінің мінез қасиеттері, қалаулары, сезімдері, өзіне деген адалдығы немесе адал еместігі тұрғысынан ішкі дайын болған идеяны қабылдайды.

Ыбырайымның Хақ Тағалаға сенімге қалай келгені туралы белгілі мидраш бар. Мидраш Ыбырайым әлемге қарап: «Мұндай әлем иесіз бола алмайды. Мұның бәрін кім басқарады?» — дегенін айтады. Алдымен ол ойлады: мүмкін, бұл күн шығар? Өйткені күн өмір береді. Бірақ күн батты, ай шықты. Сонда ол ойлады: мүмкін, бұл ай шығар? Бірақ ай батты, қайтадан күн шықты. Ыбырайым түсінді: күн де, ай да бастау емес. Күнді де, айды да, бүкіл әлемді де басқаратын Біреу болуы керек.

Ыбырайым осылайша Жалғыз Құдайға келді.

Бірақ сұрақ туындайды: Ыбырайым данышпан болды ма? Оның қандай да бір керемет IQ-і болды ма? Бұлар басқа ешкім қоймаған сұрақтар ма? Әрине, адамдар өздеріне мұндай сұрақтар қояды. Көпшілігі: «Әлемді кім жаратты? Өмірдің мәні неде? Мұның бәрі қайдан?» — деп ойлайды. Бірақ қарапайым адам ойланды да — жұмысына кетті. Ұмытты. Өз ісімен айналысты.

Ыбырайым басқаша болды. Біздің ата-бабаларымыз «йешарим» — тіктер деп аталады. «Яшар» — тіктік, турашылдық. Бұл мінез қасиеті: адам бір нәрсе туралы ойлайды және онымен соңына дейін барады. Қорытынды ыңғайсыз болса да, одан қашпайды. Сұрақ жауап талап етсе, оны басып тастамайды. Ол ақиқатты ымырасыз іздейді.

Міне, осындай мінез қасиетінен дұрыс идеялар туады.

Егер адам ақиқатты шын іздесе, оның соңынан ақырына дейін баруға дайын болса, ол үшін өмірін өзгертуге дайын болса, сонда Хақ Тағала оған Өзін ашады. Оның жай ғана жоғары интеллекті бар болғандықтан емес, оның ішкі турашылдығы бар болғандықтан.

Енді сұраққа қайта оралайық: неге адамдар қателесіп, Хақ Тағала тек ұлы істермен айналысады, ал ұсақ істермен айналыспайды дей бастады?

Мұнда мидраш өте қызықты нәрсе айтады. Ол екі тіркесті салыстырады. Бір жерде: «Міне, Құдай Яқыптың үстінде тұр», — делінген. Басқа жерде: «Міне, перғауын [өзеннің] үстінде тұр», — делінген. Мидраш былай дейді: әділдердің үстінде Құдай тұрады, ал күнәкарлар өз құдайларының үстінде тұрады.

Бұл нені білдіреді?

Пұтқа табынушылықта басты — адам. Адам өз құдайларының үстінде тұрады. Неге? Өйткені пұтқа табынушылардың құдайлары шектеулі. Иә, оларда адамға қарағанда күш те, мүмкіндік те көп, бірақ олар бәрібір адамға ұқсас: олармен келісуге, оларды жұбатуға, оларға құрбандық шалуға, ақша, билік, денсаулық, егін, табыс, ләззат алу үшін оларды «майлауға» болады.

Мұндай жүйеде адам басты болып қала береді. Ол шынымен қызмет етпейді. Ол «құдайларды» өзі үшін пайдаланады.

Иудаизмде бәрі керісінше. Басты — Хақ Тағала. Ол шексіз, Ол бәрінің Жаратушысы, Ол бәрінің бастауы. Битуль — өзінен бас тарту, өз «меніңді» жою осыдан басталады. Бұл біздің тәкаппарлығымызға соққы. Суреттің ортасында мен емес, Хақ Тағала.

Адамдар мұны қаламады. Олар басты Оның болуын қаламады. Сонда дұрыс емес мінез қасиеттерінен дұрыс емес идеология туды.

Адам жиі өз қалауларына қызмет ететін идеологияны ойлап табады. Онда битуль неғұрлым аз болса, ақиқатты іздеу неғұрлым аз болса, ішкі тазалық неғұрлым аз болса, ол өзі қалағанын ақтайтын дүниетаным құруға соғұрлым бейім.

Біздің данышпандарымыз өте күшті сөз айтады: еврейлер өздеріне азғындыққа рұқсат беру үшін пұттарға табынды. Яғни олар ағаш немесе тас пұтты абсолютті күш деп шынымен сенетіндей соншалықты ақымақ болмауы да мүмкін. Бірақ қалағанындай өмір сүргісі келді. Ал Құдай рұқсат бермейді. Не істеу керек? Идеологияны бейімдеу керек. Мұны рұқсат етілген ететін жүйе құру керек.

Осылайша адам алдымен өз қалауын ақтайды, содан кейін өзі ойлап тапқан ақтауға сене бастайды.

Идеология мінез қасиеттеріне байланысты.

Пұтқа табынушылық осылайша біртіндеп пайда болды. Адамдар Хақ Тағаланы мойындаудан бастады, бірақ Оған толық бағынышта өмір сүргісі келмеді. Олар басты болып қалғысы келді. Олар Оған қызмет етуді емес, жоғары күштерден өздеріне қажетті нәрсені алуды қалады. Ал «министрмен» келісу Патшамен келісуден оңай. Қандай да бір періштемен, жұлдызбен, табиғат күшімен — оңайырақ. Осылайша бәрі төмен және төмен түсе берді, ақырында Хақ Тағаланы мүлдем ұмытып кетті.

Енді түсінудің келесі деңгейіне көшуге болады.

Біз пұтқа табынушы болмасақ та, өте жиі пұтқа табынушылар сияқты әрекет етеміз. Мысалы, адам Хақ Тағалаға банкомат сияқты қараған кезде. Онда денсаулық, ақша, бақыт, табыс, жақындардың денсаулығы, жақсы өмір бар. Демек, қалағанды алу үшін жақсы жүру керек.

Бұл, әрине, нағыз пұтқа табынушылық емес. Сыйақы үшін жақсы жүру де толық нөл емес, бұл белгілі бір деңгей. Бірақ бұл төмен деңгей. Өйткені ортада бәрібір мен қаламын. Мен алғым келеді. Маған жақсы болғанын қалаймын. Маған берсін деп өсиетті орындаймын. Маған берсін деп дұға етемін. Алу үшін қызмет етемін.

Елестетіп көріңізші: адам өзі жұмыс істейтін алып компанияның иесі, ірі бизнесменге келіп: «Маған, өтінемін, елу мың доллар беріңізші», — дейді. Ол: «Не үшін?» — деп сұрайды. Егер адам: «Жай керек», — деп жауап берсе, бұл сенімсіз. Егер: «Бизнес ашқым келеді», — десе, оған: «Банкке барыңыз, несие алыңыз, бизнес-жоспар құрыңыз», — деп жауап беруі мүмкін. Бірақ егер ол: «Мен сіздің компанияңызға пайда әкелетін филиал ашқым келеді. Мен мұны сіздің бизнесіңізге саламын, ісіңізді кеңейтемін», — десе, бұл енді басқа әңгіме.

Дәл солай адам Хақ Тағалаға келіп: «Маған денсаулық бер. Маған тағы отыз жыл өмір бер», — дейді. Ал не үшін? Тағы отыз жыл жер басып жүріп, тағы біраз қызанақ пен қияр жеу үшін бе? Жаңа плитка төсеу үшін бе? Мальдивке барып келу үшін бе? Мұнан Хақ Тағалаға қызметте не болады?

Әрине, адам денсаулық, табыс, бақыт, отбасы, балалар, көмек сұрай алады және сұрауы керек. Бұл қалыпты жағдай. Бірақ мәселе ортада қандай ішкі нүкте тұрғанында. Егер адам Хақ Тағаланы тек алу көзі ретінде қабылдаса, ақыр соңында ол кімге қызмет етеді? Өзіне.

Міне, бұл пұтқа табынушылық көзқарастың нәзік тамыры.

Иудаизм басқаша айтады: біз Ол үшінбіз, Ол біз үшін емес.

Әрине, адам да бұдан игілік алады. Болашақта жаратылыстың мақсаты туралы айтқанда, бәрі не үшін жаратылғанын және адам қандай пайда алатынын бөлек түсіндіру керек болады. Бірақ дұрыс бастапқы нүкте мынадай: мен Хақ Тағаланы өз қалауларым үшін пайдалану үшін жаратылған жоқпын. Мен Оған қызмет ету үшін жаратылдым.

Оның үстіне бұл тек материалдық өтініштерге ғана қатысты емес. Материалдық — тек ақша емес. Бұл денсаулық, табыс, жайлылық, жақындардың бақыты, тыныштық, қауіпсіздік. Бірақ тіпті адам Хақ Тағалаға рухани сыйақы үшін — мысалы, Ган Эден үшін, жұмақ үшін, келер дүниедегі ләззат үшін — қызмет етсе де, бұл да әзірге өзіне қызмет ету. Нәзігірек, асқақтау, бірақ бәрібір өзіне.

Тіпті адам Тораны өзіне зияткерлік тұрғыдан қызық болғандықтан, философияны, әлемдерді, періштелерді, каббаланы, терең идеяларды ұнататындықтан оқыса да, бұл да өзіне қызмет ету болуы мүмкін. Оған жағымды, оған қызық, ол зияткерлік ләззат алады.

Бастапқы деңгей ретінде бұл жаман емес. Бірақ бұл әлі мінсіз үлгі емес.

Қызметтің мінсіз үлгісі — адам түсінген кезде: басты мен емес, Хақ Тағала. Мен не аламын емес, мен не үшін өмір сүремін. Руханилықты өзім үшін қалай пайдалану емес, өзімді Жаратушының еркінің құралына қалай айналдыру.

Әлемді бір ғана сұрақпен аралап жүрген данышпан туралы аңыз бар: «Не үшін?»

Ол адамнан сұрайтын:

— Қайда бара жатырсың?
— Жұмысқа.
— Не үшін?
— Ақша табу үшін.
— Не үшін?
— Отбасымды асырау үшін.
— Не үшін?
— Өмір сүру үшін.
— Не үшін?

Бір сәтте тізбек аяқталады. Адам енді не деп жауап берерін білмейді.

Міне, осы сұрақты — «не үшін?» — адам өзіне үнемі қоюы керек. Мен не үшін жұмыс істеймін? Мен не үшін денсаулық қалаймын? Мен не үшін ақша қалаймын? Мен не үшін отбасы қалаймын? Мен не үшін оқимын? Мен не үшін дұға етемін? Мен не үшін өсиеттерді сақтаймын?

Егер бүкіл тізбектің соңында «мен» тұрса, онда бүкіл жүйе менің айналамда айналады. Егер соңында Хақ Тағала тұрса, онда өмір қызметке айналады.

Бесінші қағиданың мағынасы дәл осы: тек Хақ Тағалаға ғана қызмет етуге болады. Күштерге емес, делдалдарға емес, періштелерге емес, жұлдыздарға емес, адамдарға емес, өз қалауларыңа емес, тіпті өз рухани пайдаңа да емес. Тек Оған ғана.