«Жогорку Кудайдын түбөлүктүүлүгү, Анын денесиздиги жана Ага гана кызмат кылуу»

Биз Рамбамдын он үч принциби боюнча жолубузду улантабыз. Биз Жогорку Кудайдын бар болушуна тиешелүү принципти карап чыктык, ал эми өткөн жолу Анын Жалгыздыгы принциби жөнүндө сүйлөштүк.

Белгилүү бир сөз бар: «Тора цива лану Моше, мораша кеһилат Яаков» — «Тооратты бизге Муса буйруган, ал — Жакып жамаатынын мурасы». «Тоорат» сөзүнүн гематриясы, башкача айтканда сандык мааниси алты жүз он бирге барабар. Бул алты жүз он бир осуятты биз Муса аркылуу укканыбызды, ал эми эки осуятты Синай тоосунда Жогорку Кудайдын Өзүнөн түздөн-түз укканыбызды билдирет: «Мен — сенин Кудайың, Теңир» жана «Менден башка кудайларың болбосун».

Бул бизге жөнөкөй мааниден тышкары эмнени айтат? Мында тереңирээк аллегория да бар. Адам өз акылы менен эки нерсеге жете алат, жана бул үчүн ага милдеттүү түрдө аян керек эмес. Биринчиси — Жогорку Кудайдын бар болушу. Дүйнөгө карап, ал жөнүндө ойлонуунун өзү жетиштүү. Экинчиси — Жогорку Кудайдын Жалгыздыгы. Буга да адам акыл менен жете алат.

Бул жөнүндө өткөн жолу ой жүгүрттүк. Эгер чек аралар бар болсо, анда ал чек араларды койгон бирөө бар. Чектеген адам өзү ошол чектөөлөрдөн жогору турушу керек. Эгер көп кудай же жок дегенде эки кудай болсо, алардын ар биринин кандайдыр бир чек арасы болмок. Бирок чек ара бар болсо, аны белгилеген бирөө бар, жана ал ошол чек арадан тышкары турат. Ошентип биз логикалык жол менен Жалгыздык түшүнүгүнө келебиз.

Бирок калганынын баары үчүн аян керек. Биз Кудайдын бар экенине жана Кудайдын жалгыз экенине жете алабыз, бирок андан ары аянсыз эч нерсе билбейбиз. Ал бизден эмне каалайт? Ал биз менен баарлашабы? Ал бизге Өзүн ачабы? Ал бул дүйнөнү кантип жараткан? Балким, Ал аны тажрыйба катары жаратып, чимирик сыяктуу айландырып коюп, өз алдынча айлана берсин деп калтыргандыр? Биз муну билбейбиз. Жогорку Кудайдын эркин түшүнүү үчүн аян зарыл.

Эми үчүнчү принципке — Жогорку Кудайдын түбөлүктүүлүгү, же байыркы түбөлүктүүлүгү принцибине өтөлү. Белгилүү бир мааниде калган принциптердин баарын алгачкы негизги принциптерден логикалык түрдө чыгарса болот. Эгер биз, мисалы, Аристотель ойлогондой, Кудай бар жана түбөлүк материя бар десек, анда олуттуу көйгөй пайда болот. Аристотель материя түбөлүк, ал эми Кудай аны жөн гана калыптандырат, кыймылга келтирет, кандайдыр бир механик же алгачкы кыймылдаткыч сыяктуу деп эсептеген.

Бирок иудаизмдин көз карашы боюнча бул мүмкүн эмес. Эгер материя түбөлүк болсо, анда ал Жогорку Кудайдан көз карандысыз жашайт. Анда эки башат бар болуп чыгат: Жогорку Кудай жана материя. Ал эми Андан башка түбөлүк бир нерсе бар болсо, анда Жогорку Кудай башка бир нерсе менен чектелген болуп чыгат. Бул Анын абсолюттук Жалгыздыгы жана чексиздиги принцибине карама-каршы келет.

Бир түшүндүрмө боюнча, биринчи адамдын күнөөсү да ушуга негизделген. Жылан Адамга Жогорку Кудай бул дарактан жеп, дүйнөнү жараткан имиш, ал эми адамдар андан жесе, Кудай сыяктуу болушат деди. Бул азгыруунун маңызы — дарак жаратылыштан мурун болгондой, башкача айтканда Жогорку Кудайдан тышкары кандайдыр бир түбөлүк материя же түбөлүк күч болгон дегенде.

Иудаизмдин көз карашы боюнча бул туура эмес. Андан тышкары, бул буга чейин эле туура эмес ишеним, анткени ал Жогорку Кудайды чектейт. Жогорку Кудай: «Мен — биринчимин жана Мен — акыркымын», — дейт. «Акыркы» деген эмнени билдирет — дүйнө түбөлүк болобу же жокпу — бул өзүнчө теологиялык тема. Бирок качандыр бир кезде Андан башка эч нерсе болбогону — ишенимдин принциби. Материя да, мейкиндик да, убакыт да болгон эмес.

Убакыт жана мейкиндик жаратылган. Азыркы тил менен айтканда, убакыт мейкиндик менен байланыштуу, анткени окуялар мейкиндикте болот, ал эми окуялардан тышкары убакыт түшүнүгүнүн өзү маанисин жоготот. «Берешит» — «башында» — башында Жогорку Кудай убакыт менен мейкиндиктин өзүн жаратканын билдирет. Ага чейин Жогорку Кудай убакыттан тышкары жана мейкиндиктен тышкары болгон. Ага «чейин» жана «кийин» деген аныктамалар тиешелүү эмес. Убакыт дүйнө жаратылган учурдан башталган.

Бул ишенимдин үчүнчү принциби: Жогорку Кудай байыркы түбөлүк, Ал — биринчи, жана Андан мурун эч нерсе болгон эмес.

Эми төртүнчү принципке — Жогорку Кудайдын денесиздигине өтөлү. Бул абдан маанилүү принцип. Рамбам менен Раваддын ортосунда талаш бар. Равад да Жогорку Кудайдын денеси да, бейнеси да жок экенине макул, бирок ал Жогорку Кудайда кандайдыр бир бейне бар деп жаңылыштык менен ойлогон адамды милдеттүү түрдө еретик деп атоого болбойт дейт. Бирок биз Рамбамдын он үч принцибин кабыл алдык, ал эми Рамбам боюнча Жогорку Кудайдын денесиздиги — так эле ишенимдин принциби.

Принцип деген эмне? Биз айтканбыз: принцип — дүйнөгө туура көз караш. Бул жөн гана осуят да эмес. Осуят дайыма убакыт жана мейкиндиктеги иш-аракет менен байланыштуу. Ал эми принцип — билүү керек болгон нерсе, иудаизмге ылайык туура дүйнө таанымды калыптандырган нерсе.

Жогорку Кудайдын эч кандай денеси, эч кандай бейнеси жана эч кандай формасы жок. Эмне үчүн? Анткени ар кандай дене — чектөө. Эгер форма бар болсо, анда чек ара бар. Ал эми чек ара бар болсо, анда чектеген бирөө бар. Ошондуктан Жогорку Кудай денелүү боло албайт.

Сураса болот: Жогорку Кудай материалдыкпы же рухийби? Жообу: ал да эмес, бул да эмес. Материалдуулук жана рухийлик — салыштырмалуу түшүнүктөр. Биз оройраак материя жана назигирээк жашоо формалары жөнүндө сүйлөй алабыз. Мисалы, жарык, фотондор, радиотолкундар — бул материалдыкпы же жокпу? Бир жагынан, биз аларды кармай албайбыз, экинчи жагынан, алар биздин дүйнөбүздүн алкагында бар жана белгилүү бир касиеттерге ээ.

Периштелер — бул башка деңгээл. Аларды кадимки мааниде заттык деп атоого болбойт, бирок аларда да белгилүү бир жашоо формасы, белгилүү бир чек ара бар. Еврей ойунда «хомри» жана «гашми» түшүнүктөрү ажыратылат. «Гашми» — заттык, биздин сезилүүчү дүйнөбүзгө таандык нерсе. «Хомри» — материалдуулуктун кеңири түшүнүгү, башкача айтканда форманын, чек аралардын, аныктыктын болушу.

Периштелер, рухий дүйнөлөр, жаратылыштын ар кандай деңгээлдери — мунун баары да жаратылган. Баарынын өз деңгээли, өз чек арасы, дүйнөлөр системасында өз орду бар. Бирок Жогорку Кудай мунун баарынан тышкары. Ал материалдуулукту да, рухийликти да жаратат. Ал бул категориялардан тышкары.

Каббала боюнча дүйнөлөрдүн бир нече деңгээли бар. Эң төмөнкүсү — Асия дүйнөсү, иш-аракет дүйнөсү. Ал тургай анда да ар кандай деңгээлдер бар. Биз эң төмөнкү деңгээлдебиз — Асия дүйнөсүнүн Малхут де-Малхут деңгээлинде. Бул заттык дүйнөнүн, сезүүгө боло турган нерсенин деңгээли.

Бирок ал тургай Асия дүйнөсүндө да рухий деңгээлдер бар. Мисалы, жылдыздардын таасири, астрологиялык таасирлер — иудаизм мындай таасирлер бар экенин моюнга алат, бирок аларды Асия дүйнөсүнүн төмөнкү рухий деңгээлдерине кошот. Андан жогору Йецира дүйнөсү — калыптануу дүйнөсү, жылдыздарга таасир эткен төмөнкү периштелердин дүйнөсү. Андан жогору — Брия дүйнөсү, жогорку периштелердин дүйнөсү, жогорку Ган Эдендин деңгээли. Андан да жогору — Ацилут дүйнөсү, кудайлык сфиралардын дүйнөсү, ал жерде кудайлык ушунчалык ачылган, ал жерде кадимки өзүнчө жашоо боло албайт.

Жалпы принцип мындай: Кудайлыктын ачылышы канчалык жогору болсо, ошончолук көбүрөөк битуль — өзүнөн баш тартуу, өз «менин» жокко чыгаруу талап кылынат. Жандык канчалык заттык жана бөлүнгөн болсо, ал Кудайлыктын ачылышына ошончолук азыраак чыдай алат.

Эгер азыр бизге периште көрүнсө, мунун өзү эле катуу сокку болмок. Танахта Шимшондун ата-энеси периштени көрүп, коркуп: «Биз өлөбүз, анткени периштени көрдүк», — дешкен. Түшүндүрмөлөр муундардын ортосундагы айырманы белгилешет. Ибрайымдын күңү Ажар периштелер менен тынч сүйлөшкөн. Ал эми бир нече муундан кийин адамдар мындай ачылышка чыдай алышкан эмес.

Дөөт падыша жөнүндө өмүрүнүн аягында ага суук болгону, эч нерсе аны жылыта албаганы айтылат. Бир түшүндүрмө боюнча, бир жолу ал Иерусалимдин үстүндө турган кыйратуучу периштени көргөн, ошондон улам тамырындагы каны муздап калган. Бул абал өмүрүнүн аягына чейин аны менен калган.

Эгер периште менен жолукканда ушундай болсо, анда Жогорку Кудайдын Өзүнүн ачылышы жөнүндө эмне айтууга болот? Ошондуктан жогорку дүйнөлөрдө зор битулу бар жандыктар гана боло алат: жогорку периштелер, адил адамдардын жандары, Моше Рабейну деңгээлиндеги жана андан жогорку жандар.

Бирок ал тургай бул деңгээлдердин баары — жаратылган. Алар рухий, абдан бийик болушу мүмкүн, бирок баары бир чек аралары бар. Ал эми Жогорку Кудай ар кандай материалдуулуктан да, ар кандай рухийликтен да тышкары. Ал экөөнү тең жаратат.

Бул принципке антропоморфизм маселеси кирет. Антропоморфизм — Жогорку Кудай жөнүндө адамдык категориялар менен сүйлөө: «Кудайдын көздөрү», «Кудайдын колу», «Жогорку Кудай күлөт», «Жогорку Кудай ачууланат» ж.б. Тооратта мындай сөз айкаштары кездешет. Ошондой эле Синайда Ал ак сакалдуу карыя катары, ал эми деңиз экиге бөлүнгөндө — жоокер жигит катары көрүнгөнү айтылат.

Бирок мунун баары — образдар. Тоорат адамга түшүнүктүү тил менен сүйлөйт. Бул сөз айкаштарын эч качан сөзмө-сөз түшүнүүгө болбойт. Тоораттын өзү: «Силер эч кандай бейне көргөн жоксуңар, үн гана уктуңар», — деп баса белгилейт. Бардык сыпаттамалар — денелик белгилер эмес, рухий идеяларды адам тилинде туюнтуунун жолдору.

Мисалы, бир жазуучу экинчисине жакын десек, биз алардын физикалык жактан катар отурганын айтпайбыз. Биз стиль, рух, дүйнөгө көз караш боюнча жакындык жөнүндө айтабыз. Тоораттын сөз айкаштарын да так ушундай түшүнүү керек. «Кудайдын көзү» Кудайлык көзөмөлдү жана башкарууну билдириши мүмкүн. «Кудайдын колу» — иш-аракетти, күчтүн көрүнүшүн, дүйнөгө кийлигишүүнү билдирет. Бирок бул физикалык мааниде кол эмес.

Ошондуктан Жогорку Кудайды сүрөттөөгө тыюу салынган. Бул олуттуу тыюу гана эмес, жөн эле маанисиздик. Бейнеси да, формасы да жок Кудайды кантип сүрөттөөгө болот? Жогорку Кудайды сүрөттөө еврей ишениминин негизине карама-каршы келет.

Рухий жандыктардын сүрөттөрүнө да ушул эле тиешелүү. Ар кайсы доорлордо сүрөттөөнүн ар кандай формалары кездешкен, бирок жалпысынан иудаизмде Жогорку Кудайды да, периштелерди да сүрөттөө кабыл алынган эмес. Ал тургай Йехезкел пайгамбар периштелерди, арабаны, канаттарды жана башка образдарды сүрөттөгөндө да, муну сөзмө-сөз түшүнбөө керек.

Мисалы, хасидизмде периштелердин канаттары Жогорку Кудайга болгон сүйүүнүн жана коркуунун ар кандай деңгээлдерин билдириши мүмкүн экени түшүндүрүлөт. Бир канаттар табигый сүйүүгө жана коркууга, башкалары — ой жүгүртүүдөн туулган акыл-эс сезимдерине, үчүнчүлөрү — эмоционалдык сезимдерге туура келет. Башкача айтканда, сөз физикалык канаттар жөнүндө эмес, рухий күчтөр жана деңгээлдер жөнүндө.

Дал ушул себептен узак убакыт бою Каббаланы окуу чектелген. Себептердин бири — даярдыгы жок адам рухий образдарды сөзмө-сөз түшүнүп, аларды затташтырууга кабылышы мүмкүн эле. Каббалада көптөгөн схемалар, чиймелер, «жогору» жана «төмөн» деген сыпаттамалар бар, бирок рухий дүйнөлөрдө биздин мааниндеги мейкиндик жок. Физикалык жогору жана төмөн жок. Булар — рухий деңгээлдердин тилдик белгилери.

Ошентип, төртүнчү принцип — Жогорку Кудайдын денесиздиги. Анын денеси жок, бейнеси жок, Ал адамга денеленбейт, жана иудаизм үчүн бул таптакыр түпкү маселе.

Бул он үч принципти бузулгус негиз катары кармоо абдан маанилүү. Андан аркы бардык ойлор, философия, идеология жана талкуулар адамда так негиз болгондо гана мааниге ээ. Бул Тесей жана Минотавр жөнүндөгү грек мифиндеги Ариаднанын жибине окшош. Тесей лабиринтке кирген, бирок кире бериште жип байлап койгон, анын жардамы менен кийин кайра чыга алган. Он үч принцип да ушундай — адам татаал философиялык ой жүгүртүүлөргө киргенде аны кармап турган жип. Бул жипсиз адашып калууга болот.

Эми бешинчи принципке өтөлү: Жогорку Кудайга гана кызмат кылууга болот.

Бул принцип бизге аян аркылуу берилген нерселерге кирет. Алгачкы эки принципти — Жогорку Кудайдын бар болушун жана Жалгыздыгын — адам акыл менен түшүнө алат. Бирок Жогорку Кудайга так кантип кызмат кылуу керек, Ал адамдан эмне каалайт, туура кызматтын формалары кандай — бул буга чейин эле аянды талап кылат.

Эгер суроо берсек: кайсынысы биринчи — монотеизмби же бутка табынуубу? Адатта адамдар адегенде бутпарастык болгон, андан кийин адамзат акырындык менен монотеизмге келген деп ойлошот. Бирок Тоораттын көз карашы боюнча баары тескерисинче. Алгачкысы монотеизм болгон.

Адам ата монотеист болгон. Ал Жогорку Кудайды билген жана муну балдарына өткөргөн. Кабил да пайгамбар болгон. Андан кийин бул билим андан ары өткөрүлгөн. Кийинчерээк адамзат рухий жактан бузулуп, Жалгыз Кудай жөнүндөгү билим бурмалана баштаган. Бирок Нух да пайгамбар жана монотеист болгон.

Бутка табынуу диндин биринчи формасы катары эмес, Жогорку Кудай жөнүндөгү алгачкы билимдин бурмаланышы катары пайда болгон. Адамдар Жалгыз Жаратуучу бар экенин билишкен, бирок Ал дүйнөнү күчтөр, периштелер, жылдыздар жана ар кандай рухий каналдар аркылуу башкаргандыктан, ошол ортомчуларга кайрылса болот деп ойлой башташкан. Алгач бул «Падышанын кызматчыларын урматтоо» сыяктуу көрүнүшү мүмкүн эле, бирок акырындык менен табияттын күчтөрүнө, жылдыздарга, периштелерге жана буттарга өз алдынча сыйынууга айланган.

Бешинчи принцип мындай дейт: кызмат кылуу, дуба кылуу, сыйынуу жана бийликтин булагы катары кайрылуу Жогорку Кудайга гана болот. Периштелерге эмес, жылдыздарга эмес, рухий күчтөргө эмес, адил адамдарга эмес, эч кандай ортомчуларга эмес. Дүйнөдөгү бардык күчтөр — Жогорку Кудай жаратылышты башкарган куралдар гана. Бирок баарынын булагы — Ал гана.

Ошондуктан дүйнөдө ар кандай рухий күчтөр жана таасир деңгээлдери бар экенин моюнга алсак да, кызмат Жогорку Кудайга гана багытталат. Бул еврей ишениминин бутка табынуунун ар кандай формаларынан түп-тамырынан айырмасы.

Бутпарастык кантип пайда болгон?

Рамбам адамдар мындай ойлой баштаганын жазат: Жогорку Кудай майда-барат нерселер менен алектенүү үчүн өтө улуу. Бул бир караганда логикалуу көрүнүшү мүмкүн. Мен мындай ой жүгүртүүлөрдү көп жолу уккам. Ойлонууга анча көңүлү жок адамдар: «Чын эле Жогорку Кудай үчүн Шаббатта жарыкты күйгүзөсүңбү же жокпу, маанилүү деп ойлойсуңбу? Чын эле Ага сенин кантип жегениң, кантип сүйлөгөнүң, тиричиликте кантип жүргөнүң маанилүүбү? Бул майда-чүйдөчүлдүк эмеспи?» — дешет.

Иудаизм чындап эле абдан «майда-чүйдөчүл» болуп көрүнүшү мүмкүн. Бир жагынан, анда бийик идеялар бар: каббала, дүйнөлөр, сфиралар, Жаратуучунун жалгыздыгы, жаратылыштын мааниси. Ал эми экинчи жагынан, ишке ашырууга келгенде, кантип туура жеш керек, кантип сүйлөш керек, Шаббатта кантип жүрүш керек, ийнени бир жерден экинчи жерге которсо болобу, жарыкты күйгүзсө болобу, үй-бүлөлүк турмушта кантип жүрүш керек, ажаатканага кантип барыш керек ж.б. жөнүндө мыйзамдар бар экени белгилүү болот.

Адамда суроо пайда болушу мүмкүн: чын эле Жогорку Кудайга мындай майда-чүйдөлөрдүн тиешеси барбы?

Бул жерде логикалык ката эмнеде?

Адам бардык майда иштер менен алектене албайт. Адам иерархияда канчалык жогору турса, ошончолук чоңураак маселелер менен алектенет. Премьер-министр же мамлекет башчысы согуш жана тынчтык, ири экономика, чоң ишканаларды ачуу, мамлекеттик деңгээлдеги олуттуу чечимдер маселелери менен алектенет. Майдараак маселелер менен министрлер, мэрлер, орун басарлар, район жетекчилери ж.б. алектенишет. Ар кандай уюмда иерархия бар: башчыдан эң төмөнкү деңгээлге чейин.

Эмне үчүн мындай? Анткени адам чектелген. Ал баары менен бир убакта алектене албайт.

Эгер жетекчи ыйгарым укуктарды бөлүштүрө албаса, ал өзүн да, системаны да кыйратат. Мен башчы эч нерсени өзүнөн бошото албаган уюмдарды көргөм: ал тургай ажаатканага кагаз сатып алууну да ал аркылуу чечишкен. Мындай адам көзүнүн алды шишип, чарчап, ашыкча жүктөлүп жүрөт, анткени баарын көзөмөлдөөгө аракет кылат. Бирок ири уюмдар мындай иштебейт. Аларда түзүм жана милдеттердин бөлүштүрүлүшү бар.

Бирок мунун баары адамга тиешелүү, анткени адам чектелген.

Ал эми Жаратуучу чексиз. Ал үчүн чоң маселе менен майда маселенин ортосунда айырма жок. Эгер адам: «Кудай улуу иштер менен гана алектенет, ал эми майда-барат нерселер менен алектенбейт», — десе, ал өзү байкабай Жогорку Кудайды чектейт.

Жана бул жөн гана абстракттуу ката эмес. Бул абдан кеңири тараган ички сезим. Адам муну үн чыгарып айтпаса да, мындай ой анын ичинде отурушу мүмкүн: «Эгер менде тагдыр чечүүчү чечим болсо — көчүш керекпи же жокпу, жумушту алмаштыруу керекпи же жокпу — анда мен Жогорку Кудайга кайрылам. Ал эми бут кийимимдин такасы сынып, оңдоочуга барыш керек болсо, Жогорку Кудайдын буга тиешеси барбы?»

Иудаизмдин көз карашы боюнча — бар.

Дүйнөдө Жогорку Кудай менен байланышпаган бир да нерсе жок. Эгер сен: «Мына муну менен Ал алектенбейт», — десең, сен ошону менен бул жерде Ал жок дейсиң. Ал эми бул — бутпарастык ой жүгүртүүнүн тамыры.

Албетте, акылдан адашып, кадимки адамдык тең салмактуулукту жоготуунун кереги жок. Бирок идея катары муну түшүнүү керек: Жогорку Кудай жок жер жок. Биздин акылмандарыбыз адам Ага дайыма кайрылышы керек деген. Мык каккың келеби — Жогорку Кудайга кайрыл. Дарыгерге барасыңбы — андан бетер Жогорку Кудайга кайрыл. Бул дарыгерге барбаш керек дегенди билдирбейт. Дарыгерге барыш керек, дары ичиш керек, материалдык дүйнөдө аракет кылыш керек. Бирок түшүнүү керек: айыгуу Жогорку Кудайдан келет.

Иудаизмдин бүт идеясы мына ушунда: Кудайды аңдап билүүнү майда-барат нерселерге чейин жеткирүү.

Өмүрдүн улуу учурларында гана эмес, дубада гана эмес, синагогада гана эмес, бийик рухий абалдарда гана эмес. Тамакта, сөздө, жумушта, үй-бүлөдө, тиричиликте, ден соолукта, акчада, мамилелерде, чечимдерде, майда-барат нерселерде. Бардык жерде.

Дүйнөдөгү бардык күчтөр — Жаратуучунун колундагы куралдар гана.

Мен калем мисалын келтиргем. Эч кимдин оюна калемди кооз жазганы үчүн мактоо келбейт. Биз жазып жаткан адам экенин, ал эми калем жөн гана курал экенин түшүнөбүз. Так ошондой эле периштелер, жылдыздар, министрлер, премьер-министрлер, таблеткалар, дарыгерлер, акча, тааныштар, мыктар жана балкалар — мунун баары куралдар. Алар аркылуу бир нерсе болот, бирок алардын өз алдынча күчү жок.

Адам материалдык дүйнөдө аракет кылышы керек. Дарыгер жазып берсе, таблетка ичиш керек. Акча табыш керек болсо, жумушка барыш керек. Табигый каналдарды пайдалануу керек. Бирок ошол эле учурда эстен чыгарбоо маанилүү: натыйжа Жогорку Кудайдан келет.

Адам бир нерсеге өз алдынча бийлик ыйгаргандан тартып эле, ал бутка табынуунун тамырына жакындайт.

Эмне үчүн адамдар такыр эле ушинтип жаңылыша башташкан? Жөн эле жаңылышышкан деп айтса болот. Бирок Тоорат бизге рухий мааниде «жөн эле жаңылыштыктар» болбой турганын үйрөтөт. Дүйнө тааным катасынын артында дээрлик дайыма адамдын ички сапаты турат.

Эмне үчүн дүйнөдө ушунча ар кандай пикирлер, диндер, идеологиялар жана системалар бар? Бирөөлөр буддисттер, башкалары индуисттер, үчүнчүлөрү христиандар, мусулмандар, иудейлер, социалисттер, коммунисттер, либералдар, консерваторлор ж.б. Албетте, адам көп нерсени чөйрөсүнөн, ата-энесинен, маданиятынан, өзү төрөлгөн элден алат. Бирок адам чындап тандоо жасаганда, эмне үчүн бирөө бир жыйынтыкка, ал эми экинчиси башка жыйынтыкка келет?

Тоорат үйрөтөт: адам өзүнүн мүнөз сапаттары, каалоолору, сезимдери, өзүнө карата чынчылдыгы же чынчыл эместиги жагынан ички даяр болгон идеяны кабыл алат.

Ибрайымдын Жогорку Кудайга ишенимге кантип келгени жөнүндө белгилүү мидраш бар. Мидраш Ибрайым дүйнөгө карап: «Мындай дүйнө ээсиз болушу мүмкүн эмес. Мунун баарын ким башкарат?» — дегенин айтат. Адегенде ал ойлогон: балким, бул күндүр? Анткени күн өмүр берет. Бирок күн батып, ай чыкты. Анда ал ойлогон: балким, бул айдыр? Бирок ай батып, кайра күн чыкты. Жана Ибрайым түшүндү: күн да, ай да булак эмес. Күндү да, айды да, бүт дүйнөнү да башкарган Бирөө болушу керек.

Ибрайым ушинтип Жалгыз Кудайга келген.

Бирок суроо пайда болот: Ибрайым гений беле? Анын кандайдыр бир укмуштуудай IQсу бар беле? Булар башка эч ким бербеген суроолорбу? Албетте, адамдар өздөрүнө мындай суроолорду беришет. Көптөр: «Дүйнөнү ким жараткан? Өмүрдүн мааниси эмнеде? Мунун баары кайдан?» — деп ойлошот. Бирок кадимки адам ойлонду да — жумушуна кетти. Унутту. Өз иштери менен алектенди.

Ибрайым башкача болгон. Биздин ата-бабаларыбыз «йешарим» — түз адамдар деп аталат. «Яшар» — түздүк, тайманбас чынчылдык. Бул мүнөз сапаты: адам бир нерсе жөнүндө ойлонот жана аны менен акырына чейин барат. Жыйынтык ыңгайсыз болсо да, андан качпайт. Суроо жооп талап кылса, аны басып салбайт. Ал чындыкты эч кандай компромиссиз издейт.

Мына ушундай мүнөз сапатынан туура идеялар төрөлөт.

Эгер адам чындыкты чын дилинен издесе, анын артынан акырына чейин барууга даяр болсо, ал үчүн өмүрүн өзгөртүүгө даяр болсо, анда Жогорку Кудай ага Өзүн ачат. Анын жөн гана интеллекти жогору болгону үчүн эмес, анын ички түздүгү болгону үчүн.

Эми суроого кайра кайрылалы: эмне үчүн адамдар жаңылышып, Жогорку Кудай улуу иштер менен гана алектенет, ал эми майда иштер менен алектенбейт дей башташкан?

Бул жерде мидраш абдан кызыктуу нерсени айтат. Ал эки сөз айкашын салыштырат. Бир жерде: «Мына, Кудай Жакыптын үстүндө турат», — деп айтылат. Башка жерде: «Мына, фараон [дарыянын] үстүндө турат», — деп айтылат. Мидраш мындай дейт: адил адамдардын үстүндө Кудай турат, ал эми күнөөкөрлөр өз кудайларынын үстүндө турушат.

Бул эмнени билдирет?

Бутпарастыкта башкы — адам. Адам өз кудайларынын үстүндө турат. Эмне үчүн? Анткени бутпарастардын кудайлары чектелген. Ооба, аларда адамга караганда күч да, мүмкүнчүлүк да көп, бирок алар баары бир адамга окшош: алар менен сүйлөшүп макулдашса болот, аларды жумшартса болот, аларга курмандык чалса болот, акча, бийлик, ден соолук, түшүм, ийгилик, ырахат алуу үчүн аларды «майласа» болот.

Мындай системада адам башкы бойдон кала берет. Ал чындап кызмат кылбайт. Ал «кудайларды» өзү үчүн колдонот.

Иудаизмде баары тескерисинче. Башкы — Жогорку Кудай. Ал чексиз, Ал баарынын Жаратуучусу, Ал баарынын булагы. Битуль — өзүнөн баш тартуу, өз «менин» жокко чыгаруу ушундан башталат. Бул биздин текеберликке сокку. Сүрөттүн борборунда мен эмес, Жогорку Кудай.

Адамдар муну каалашкан жок. Алар башкы Ал болушун каалашкан жок. Анан туура эмес мүнөз сапаттарынан туура эмес идеология төрөлдү.

Адам көбүнчө өз каалоолоруна кызмат кылган идеологияны ойлоп табат. Анда битуль канчалык аз болсо, чындыкты издөө канчалык аз болсо, ички тазалык канчалык аз болсо, ал өзү каалаган нерсени актай турган дүйнө тааным курууга ошончолук ыктуу.

Биздин акылмандарыбыз абдан күчтүү сөз айтышат: еврейлер өздөрүнө бузукулукка уруксат берүү үчүн буттарга кызмат кылышкан. Башкача айтканда, алар жыгач же таш буттун абсолюттук күч экенине чындап ишене тургандай акылсыз болгон эмес болушу мүмкүн. Бирок каалагандай жашагысы келген. Ал эми Кудай уруксат бербейт. Эмне кылыш керек? Идеологияны ылайыкташтыруу керек. Муну уруксат берилген кыла турган система түзүү керек.

Ушинтип адам адегенде өз каалоосун актайт, андан кийин өзү ойлоп тапкан актоого ишене баштайт.

Идеология мүнөз сапаттарынан көз каранды.

Бутпарастык ушинтип акырындык менен пайда болгон. Адамдар Жогорку Кудайды моюнга алуудан башташкан, бирок Ага толук баш ийип жашагысы келген эмес. Алар башкы бойдон калгысы келген. Алар Ага кызмат кылууну эмес, жогорку күчтөрдөн өздөрүнө керектүүнү алууну каалашкан. Ал эми «министр» менен макулдашуу Падыша менен макулдашуудан жеңилирээк. Кандайдыр бир периште, жылдыз, табияттын күчү менен — жөнөкөйүрөөк. Ушинтип баары төмөн жана төмөн түшө берип, акыры Жогорку Кудайды таптакыр унутуп калышкан.

Эми түшүнүүнүн кийинки деңгээлине өтсөк болот.

Биз бутпарас болбосок да, көбүнчө бутпарастардай жүрөбүз. Мисалы, адам Жогорку Кудайга банкомат катары мамиле кылганда. Анда ден соолук, акча, бакыт, ийгилик, жакындардын ден соолугу, жакшы жашоо бар. Демек, каалаганды алуу үчүн жакшы жүрүш керек.

Бул, албетте, чыныгы бутпарастык эмес. Сыйлык үчүн жакшы жүрүү да толук нөл эмес, бул белгилүү бир деңгээл. Бирок бул төмөн деңгээл. Анткени борбордо баары бир мен калам. Мен алгым келет. Мага жакшы болушун каалайм. Мага беришсин деп осуятты аткарам. Мага беришсин деп дуба кылам. Алуу үчүн кызмат кылам.

Элестетип көрүңүз: адам өзү иштеген зор компаниянын ээси, ири бизнесменге келип: «Мага, суранам, элүү миң доллар бериңизчи», — дейт. Ал: «Эмне үчүн?» — деп сурайт. Эгер адам: «Жөн эле керек», — деп жооп берсе, бул ынандырбайт. Эгер: «Бизнес ачкым келет», — десе, ага: «Банкка барыңыз, кредит алыңыз, бизнес-план түзүңүз», — деп жооп бериши мүмкүн. Бирок эгер ал: «Мен сиздин компанияңызга пайда алып келе турган филиал ачкым келет. Мен муну сиздин бизнесиңизге салам, ишиңизди кеңейтем», — десе, бул башка сүйлөшүү.

Ушундай эле адам Жогорку Кудайга келип: «Мага ден соолук бер. Мага дагы отуз жыл өмүр бер», — дейт. Ал эми эмне үчүн? Дагы отуз жыл жер басып, дагы бир топ помидор менен бадыраң жеш үчүнбү? Жаңы плитка төшөш үчүнбү? Мальдивге барып келиш үчүнбү? Мындан Жогорку Кудайга кызматта эмне болот?

Албетте, адам ден соолук, киреше, бакыт, үй-бүлө, балдар, жардам сурай алат жана сурашы керек. Бул кадимки нерсе. Бирок маселе борбордо кандай ички чекит турганында. Эгер адам Жогорку Кудайды алуунун булагы катары гана кабыл алса, акыры ал кимге кызмат кылат? Өзүнө.

Жана бул бутпарастык мамиленин назик тамыры.

Иудаизм башкача айтат: биз Ал үчүнбүз, Ал биз үчүн эмес.

Албетте, адам да мындан жакшылык алат. Келечекте жаратылыштын максаты жөнүндө сүйлөгөндө, баары эмне үчүн жаратылганын жана адам кандай пайда аларын өзүнчө түшүндүрүү керек болот. Бирок туура баштапкы чекит мындай: мен Жогорку Кудайды өз каалоолорум үчүн колдонуу үчүн жаратылган эмесмин. Мен Ага кызмат кылуу үчүн жаратылгам.

Анын үстүнө бул материалдык суроолорго гана тиешелүү эмес. Материалдуулук — акча гана эмес. Бул ден соолук, ийгилик, ыңгайлуулук, жакындардын бакыты, тынчтык, коопсуздук. Бирок ал тургай адам Жогорку Кудайга рухий сыйлык үчүн — мисалы, Ган Эден үчүн, бейиш үчүн, келерки дүйнөдөгү ырахат үчүн — кызмат кылса да, бул да азырынча өзүнө кызмат кылуу. Назигирээк, бийигирээк, бирок баары бир өзүнө.

Ал тургай адам Тооратты ага акыл жагынан кызыктуу болгону үчүн, философия, дүйнөлөр, периштелер, каббала, терең идеялар жакканы үчүн окуса да, бул да өзүнө кызмат кылуу болушу мүмкүн. Ага жагымдуу, ага кызыктуу, ал акыл-эс ырахатын алат.

Баштапкы деңгээл катары бул жаман эмес. Бирок бул азырынча идеал эмес.

Кызматтын идеалы — адам түшүнгөндө: башкысы мен эмес, Жогорку Кудай. Мен эмне алам эмес, мен эмне үчүн жашайм. Рухийликти өзүм үчүн кантип колдонуу эмес, өзүмдү Жаратуучунун эркинин куралына кантип айландыруу.

Дүйнөнү бир гана суроо менен кыдырып жүргөн акылман жөнүндө насаат бар: «Эмне үчүн?»

Ал адамдан сураган:

— Кайда баратасың?
— Жумушка.
— Эмне үчүн?
— Акча табыш үчүн.
— Эмне үчүн?
— Үй-бүлөмдү багыш үчүн.
— Эмне үчүн?
— Жашаш үчүн.
— Эмне үчүн?

Жана кайсы бир учурда чынжыр бүтөт. Адам эми эмне деп жооп берерин билбейт.

Мына ушул суроону — «эмне үчүн?» — адам өзүнө дайыма бериши керек. Мен эмне үчүн иштейм? Мен эмне үчүн ден соолук каалайм? Мен эмне үчүн акча каалайм? Мен эмне үчүн үй-бүлө каалайм? Мен эмне үчүн окуйм? Мен эмне үчүн дуба кылам? Мен эмне үчүн осуяттарды сактайм?

Эгер бүт чынжырдын аягында «мен» турса, анда бүт система менин айланамда айланат. Эгер аягында Жогорку Кудай турса, анда жашоо кызматка айланат.

Бешинчи принциптин мааниси дал ушул: Жогорку Кудайга гана кызмат кылууга болот. Күчтөргө эмес, ортомчуларга эмес, периштелерге эмес, жылдыздарга эмес, адамдарга эмес, өз каалоолоруңа эмес, ал тургай өз рухий пайдаңа да эмес. Ага гана.