Адамның дінге қоя алатын ең маңызды сұрақтарының бірі Құдайдың бар-жоғы туралы да емес, тіпті Оның өсиеттерін қалай дұрыс орындау керектігі туралы да емес. Сұрақ әлдеқайда тереңде жатыр: Құдай Өз алдында қандай адамды көргісі келеді? Оған жақындау нені білдіреді? Адамның өмірі шынымен Құдайдың ниетін бейнелеуі үшін ол қандай болуы керек?
Бұл сұрақтың жауабына іс жүзінде бәрі байланысты. Өйткені дін адамға жай ғана белгілі бір мінез-құлық ережелерін ұсынбайды. Ол адам өміріндегі ең жоғары жетістік не екені, неге ұмтылу керектігі, қандай қасиеттерді дамыту және өз табиғатының қай жақтарын түзету қажет екені туралы түсінікті қалыптастырады. Ал діни түсініктер мыңдаған жылдар бойы тұтас халықтардың дамуын айқындап келгендіктен, киелілікті түсіну қоғамның құрылымына, еңбекке, ғылымға, өнерге, отбасыға, мемлекетке және адам өмірінің өзіне деген көзқарасқа сөзсіз ықпал етті.
Егер киелілік жердегі нәрселерден азат болу деп түсінілсе, онда идеал — қарапайым адами алаңдаушылықтардан барынша алыстай алған адам болады. Ал егер киелілік жаратылған дүниеде Құдай ниетінің дұрыс ашылуы деп түсінілсе, онда біздің алдымызда мүлде басқа идеал пайда болады: өмірден қашпайтын, керісінше, оны өз қабілеттері, жағдайы мен жауапкершілігі мүмкіндік бергенше толық сүруге үйренетін адам.
Дәл осы екінші көзқарас адам мен Құдай арасындағы қарым-қатынасты еврейлік түсінуде маңызды орын алады.
Танахта Жаратушы Ие бірнеше рет тірі Құдай — Элоким хаим деп аталады. Алғашқы көзқараста бұл тіркес мүлде табиғи болып көрінеді. Әрине, Құдай тірі. Бірақ оның мағынасына үңілсек, маңызды сұрақ туындайды: неліктен Құдайды сипаттау үшін дәл өмір ұғымы қолданылады? Мәңгі, құдіретті, бәрін білуші, кемел деген сияқты анықтамалармен шектелуге болар еді ғой. Алайда киелі кітаптың тілі бізді үнемі өмірге қайтарады.
Әрине, Құдайды тірі деп айтқанда, біз биологиялық өмірді меңземейміз. Құдай ағза емес және табиғат заңдарына бағынбайды. Әңгіме түбегейлі басқа категория туралы болып отыр. Мұндағы өмір енжар тіршілікті емес, белсенді қатысуды, қозғалыстың, жасампаздықтың және жаңаға деген мүмкіндіктің бастауын білдіреді.
Құдайдың бейнесінде жаратылған адам белгілі бір шектеулерді сақтай отырып, жай ғана өмір сүру үшін шақырылмаған. Ол өз бойында Құдайдың жасампаздығына қатысушы болу қабілетін ашуы тиіс.
Міне, осы жерде біз тіршілік ету мен өмір сүрудің арасындағы маңызды айырмашылыққа келеміз.
Адамға берілген нәрселердің ешқайсысын дерлік жүзеге асырмай-ақ көп жыл өмір сүруге болады. Қателіктерден, қақтығыстардан, күрделі шешімдерден қашып, жауапкершілікті мойнына алмай, сонымен бірге мұндай өмірді дұрыс деп санауға болады, өйткені онда бұзушылықтар салыстырмалы түрде аз болды. Бірақ бұл жеткілікті ме? Адам өз мақсатынан бас тарту бағасымен өзін кез келген тәуекелден сақтап қалған жағдайды рухани жетістік деп атауға бола ма?
Музыкалық дарыны бар адамды елестетейік. Ол басқа адамдардың ішкі әлемін байыта алатын туындылар жасауға қабілетті. Бірақ өнер оны рухани ізденістерден алаңдатады деп қорқып, музыкамен айналысудан бас тартады. Немесе маңызды жаңалық аша алатын, бірақ материалдық әлемді зерттеудің Құдай туралы ой толғаудан гөрі құндылығы аз деп сенетін ғалымды елестетейік. Немесе адамдарды ұйымдастыруға, жұмыс орындарын құруға, қоғамдық институттарды дамытуға қабілетті, бірақ мұның бәрін тым жердегі, сондықтан жеткілікті киелі емес деп санайтын адамды.
Белгілі бір діни дүниетаным тұрғысынан мұндай бас тарту тақуалықтың көрінісі болып көрінуі мүмкін. Алайда күрделі мәселе туындайды: егер адамның қабілеттері оған Құдайдан берілген болса, онда оларды жүзеге асырудан бас тарту неліктен Құдайға жақындау деп саналуы керек?
Өйткені адам ықтимал қателіктерден ғана бас тартпайды. Ол өз қызметінің арқасында пайда болуы мүмкін игіліктің мүмкіндіктерінен де бас тартады.
Еврей дәстүрінде тикун деген ұғым бар — түзету, бір нәрсені тиісті күйге келтіру. Бұл ұғымның еврей ойының түрлі бағыттарында әртүрлі мағыналары бар, бірақ біздің әңгімеміз үшін идеяның өзі ерекше маңызды: дүние адамға тек тамашалау үшін ғана берілмеген. Адам оны өзгертуге қатысуға шақырылған.
Берешит кітабының алғашқы тарауларында-ақ біз адамның мақсаты туралы таңғажайып сипаттаманы кездестіреміз. Адам Едем бағына «оны өңдеп, күтіп-баптау үшін» орналастырылды (Берешит 2:15). Назар аударыңыз: тіпті мінсіз бақтың ішінде де адам айналасындағы әлемнің кемелдігінен ләззат алудан басқа ісі қалмаған жан ретінде көрсетілмейді. Оған жұмыс тапсырылған.
Бұл жағдай аса маңызды. Еңбек баяндауда Адамның күнәсінен бұрын-ақ пайда болады. Демек, әрекет етудің қажеттілігінің өзі адамның кемшілігі үшін жаза емес. Өсиет бұзылғаннан кейінгі еңбектің ауырлығы — бөлек тақырып, бірақ жасампаз қызмет басынан бастап адамның мақсатына кіреді.
Басқаша айтқанда, адам Құдайға тек дұға еткенде, киелі мәтіндерді оқығанда немесе діни ұйғарымдарды орындағанда ғана жақындамайды. Ол пайдалы бір нәрсе жасағанда, табиғат заңдарын зерттегенде, балаларды тәрбиелегенде, мәдениетті дамытқанда, әділ қоғамдық қатынастар орнатқанда да Оған жақындай алады.
Бірақ мұнда маңызды бір нақтылау жасау қажет.
Кез келген қызмет автоматты түрде киелі бола бермейді. Адам аса белсенді, дарынды және табысты бола тұра, өз қабілеттерін қиратуға, қанауға немесе өз даңққұмарлығын қанағаттандыруға пайдалануы мүмкін. Сондықтан әңгіме белсенділікті жай ғана дәріптеу туралы да, кез келген даму игілік деген туралы да емес.
Киелілік адам қызметі адамгершілік жауапкершілікпен және өз мақсатын сезінумен ұштасқан жерде пайда болады.
Осы мағынада киелілік адам табиғатын жоймайды, керісінше, оның түзетілуі мен ашылуын талап етеді. Адамның қалауларын, қабілеттері мен ұмтылыстарын жою емес, оларды жасампаздықтың бір бөлігіне айналатындай бағыттауға үйрену қажет.
Дәл сондықтан Торада біз қоғамнан жаппай кету идеалын таппаймыз. Керісінше, өсиеттердің едәуір бөлігі адамдар арасындағы қарым-қатынасқа, саудаға, меншікке, сотқа, ауыл шаруашылығына, отбасылық өмірге, кедейлерге көмекке, жұмыс берушінің жұмысшы алдындағы жауапкершілігіне және қоғамдық қатынастардың құрылымына қатысты.
Уайикра кітабында белгілі бұйрық естіледі: «Киелі болыңдар, өйткені Мен, Құдайларың Жаратқан Ие, киелімін» (Уайикра 19:2).
Бірақ бұл шақырудан кейін не келеді?
Тора ата-ананы құрметтеу, әділдік, адалдық, кедейлерге деген қарым-қатынас, алдауға тыйым салу, жақынның алдындағы жауапкершілік туралы айтады. Басқаша айтқанда, киелілік күнделікті өмірден бөлінген дерексіз кеңістікте емес, тікелей адами қарым-қатынастардың ішінде ашылады.
Киелілікке шақырудың тек жекелеген көрнекті адамдарға ғана арналмағаны ерекше қызықты. Ол бүкіл Исраил қауымына арналған.
Бұл — түбегейлі маңызды жағдай.
Кейбір діни жүйелерде ең жоғары рухани өмір азшылықтың ғана үлесі болып шығады: қарапайым тіршіліктен бас тартып, өзін толығымен рухани тәжірибеге арнай алатындардың. Ал иудаизмде тұтас халықтың киелілігі туралы түсінік бар, демек, рухани құндылықтар оның барлық негізгі салаларында болатын қоғамдық өмір құру қажеттілігі туралы түсінік бар.
Халық тек Тораны оқитын даналардан ғана тұра алмайды. Оған егіншілер, дәрігерлер, құрылысшылар, қолөнершілер, саудагерлер, ғалымдар, суретшілер, судьялар, басшылар және басқа да көптеген мамандық иелері қажет. Егер киелілік қоғамның сипаттамасына айналуы тиіс болса, онда ол бір ғана кәсіби немесе діни топпен шектеле алмайды.
Осыдан қызықты бір салдар туындайды: жеке адам бәрімен айналысуға міндетті емес, бірақ қоғам адамның алуан түрлі қабілеттерін жүзеге асыруға кеңістік жасауы тиіс.
Адам шектеулі. Оның белгілі бір дарындары, бейімділіктері, мүмкіндіктері мен өмірлік жағдайлары бар. Бір мезгілде көрнекті ғалым, суретші, кәсіпкер, қоғам қайраткері және діни ойшыл болуға тырысу, сірә, тек үстірттікке ғана әкеледі. Бірақ қоғам әрқайсысы өз шақыруын ашатын адамдарды біріктіре алады.
Сондықтан қоғамның дамуы жай ғана материалдық әл-ауқат мәселесі болып қалмайды. Ол рухани өлшемге ие болады.
Міне, осы жерде қазіргі әлемге тікелей қатысы бар тағы бір тақырып туындайды: дін ғылыми және техникалық прогреске қалай қарауы керек?
Бүгінде екі қарама-қарсы көзқарасты жиі кездестіруге болады. Біріншісіне сәйкес, адамзат діни түсініктерден босаған сайын дамиды. Ғылым бұрын Құдайдың араласуына телінген нәрселерді біртіндеп түсіндіреді, технологиялар адамның мүмкіндіктерін кеңейтеді, ал дін бұрынғы дәуірлердің мұрасы ретінде қабылданады.
Кейбір консервативті діни ортаға тән екінші көзқарасқа сәйкес, қазіргі заманғы даму дәл әдеттегі өмір салтын өзгертетіндіктен, дәстүрлі құрылымдарды бұзатындықтан және жаңа адамгершілік мәселелерін тудыратындықтан қауіпті.
Екі көзқарас та дін мен өркениеттің дамуы түбегейлі қайшылықта тұр деген болжамнан шығады.
Алайда мұндай қарама-қарсы қою мүлде міндетті емес.
Егер Құдай дүниенің Жаратушысы болса, онда бұл дүниені зерттеу діни санаға бастапқыдан жат іс ретінде қабылданбауы тиіс. Керісінше, табиғат заңдарын тану жаратылыстың даналығын ұғынудың бір жолы ретінде қарастырылуы мүмкін.
Адам Әлемнің құрылысын зерттегенде, адам ағзасын оқығанда, математикалық заңдылықтарды ашқанда немесе өмірді құтқаруға мүмкіндік беретін технологияларды әзірлегенде, ол діни дүниетаным бойынша Құдай жаратқан сол дүниемен өзара әрекеттеседі.
Әрине, ғылыми жаңалықтың өзі адамды адамгершілікті етпейді. Тарих техникалық қуаттың құтқару үшін де, жою үшін де қолданылуы мүмкін екенін жеткілікті сенімді түрде көрсетті. Бірақ бұдан ғылымнан бас тарту қажеттілігі емес, оның дамуын адамның адамгершілік тұрғысынан жетілуімен ұштастыру қажеттілігі туындайды.
Өйткені мәселе адамзаттың тым көп нәрсені үйреніп алғанында емес. Мәселе оның техникалық мүмкіндіктері өз әрекеттерінің салдары үшін жауап беру қабілетінен жылдамырақ өскен кезде туындайды.
Дәл осы өнер мен мәдениетке де қатысты.
Өнер адамның бойында тек ұтымды пайымдаулар арқылы жеткізу мүмкін емес сезімдер мен түсініктерді оята алады. Музыка, әдебиет, кескіндеме, сәулет адамға дүниені басқа қырынан көруге, өзгенің тәжірибесін бастан кешуге, адам болмысының күрделілігін ұғынуға көмектеседі.
Әрине, өнер қиратушы мақсаттарға да қызмет етуі мүмкін. Бірақ бұл мүмкіндіктің өзі оның жасампаздық әлеуетін жоққа шығармайды.
Егер діни сана адам мәдениетінің тұтас бір саласын Құдайға түбегейлі жат деп жарияласа, ол сол арқылы бұл саланы Құдай ниетінің аясында пайымдау мүмкіндігінен бас тартады.
Міне, осы жерде біз парадоксқа тап боламыз.
Адам дінді қоршаған дүниеден қорғауға соншалық шоғырлануы мүмкін, нәтижесінде ол бұл дүниеден Құдайдың жаратылысын көруді біртіндеп тоқтатады.
Ол Құдайды ең алдымен ғибадат үйінде, киелі кітапта, діни рәсімде бар, бірақ ғылыми зертханада, суретшінің шеберханасында, отбасылық әңгімеде немесе қоғамдық қызметте жоқтың қасы деп қабылдайтын болады.
Ал егер Құдай бар нәрсенің бәрінің Жаратушысы болса, адам өмірінің тек шағын бөлігі ғана Оған қатысты деп дәйекті түрде айту мүмкін емес.
Алайда мұнда қарама-қарсы шектен шығып кетпеу маңызды. Дүниенің Құдайдан шыққанын мойындау онда болып жатқанның бәрі бірдей дұрыс дегенді білдірмейді. Дүниеде зұлымдық, әділетсіздік, зорлық-зомбылық және қирау бар. Адамның қалаулары да әрдайым жүзеге асуға лайық бола бермейді.
Дәл сондықтан Құдайға жақындау өмірді оның барлық көріністерінде сөзсіз қабылдауды емес, онда нені дамыту, ал нені түзету немесе шектеу қажет екенін ажырата білу қабілетін көздейді.
Киелілік — адамға қалағанының бәрін істеуге берілген рұқсат емес. Бұл — шынымен игіліктің ашылуына ықпал ететін нәрсені қалауды үйрену талабы.
Мұндай түсінік рухани өмірді көрінетінінен әлдеқайда күрделі етеді.
Өйткені дүниені екі бөлікке: киелі және күнделікті бөлікке бөлу әлдеқайда оңай. Біреуінде адам дұға етеді, мәңгілік туралы ойланады, белгіленген ережелерді сақтайды. Екіншісінде жұмыспен, ақшамен, отбасылық мәселелермен және қоғамдық проблемалармен айналысады.
Мұндай бөліністе діни өмір салыстырмалы түрде түсінікті болады. Адам киелілік аумағының қайда екенін біледі және онда белгілі бір уақыт өткізуге тырысады.
Бірақ егер бүкіл өмір Құдаймен қарым-қатынасқа енгізілуі тиіс болса, міндет әлдеқайда күрделене түседі.
Онда тек діни мәселелерде адал болу жеткіліксіз. Іскерлік қатынастарда да адал болу қажет. Жақынға деген сүйіспеншілік туралы айту жеткіліксіз. Келісуі қиын адамды құрметтеуге үйрену қажет. Жаратушының даналығына тамсану жеткіліксіз. Дүниені түсінуге өзің ұмтылып, өз ойлауыңды дамытып, күрделі сұрақтардан қорықпау керек.
Оның үстіне, адам әдетте мүлде елеусіз болып көрінетін жағдайлардан рухани мән көруге үйренуі тиіс.
Мысалы, ұйым басшысы қаражатты бөлу туралы шешім қабылдайды. Алғашқы көзқараста бұл — қарапайым әкімшілік мәселе. Бірақ адамдардың еңбегі қаншалықты әділ төленетіні, олардың отбасыларын асырай алатыны, ұйымның алған міндеттемелерін орындайтыны осы шешімге байланысты.
Немесе дәрігер науқасқа қанша уақыт бөлетінін таңдайды. Бұл — кәсіби жағдай, бірақ сонымен бірге адамгершілік таңдау.
Немесе ата-ана баласымен оның қателігінен кейін сөйлеседі. Ол тіл алғызу үшін баланы қорлауы да мүмкін, ал оған өз ісінің салдарын түсінуге және жауапкершілікке үйренуге көмектесуі де мүмкін.
Осы жағдайлардың бәрінде әңгіме діни рәсімдер туралы емес. Бірақ рухани құндылықтардың адам өміріне қаншалықты терең енгені дәл осы жерде байқалады.
Діни рәсім адамға белгілі бір қағидаттарды ұғынуға көмектеседі, ал күнделікті өмір оның шынымен оларды басшылыққа ала алатынын тексереді деп айтуға болады.
Сонымен қатар дұға, Тораны оқу немесе өсиеттерді орындау екінші дәрежелі болып қалады деген қорытынды жасауға болмайды. Дәстүрлі иудаизмде олардың дербес діни құндылығы бар және адамды қоғамдық қызметке дайындаумен шектелмейді. Керісінше, әңгіме бірін екіншісімен алмастыру туралы емес, өмірдің түрлі өлшемдерін ұштастыру қажеттілігі туралы.
Мұнда Пиркей Авот трактатындағы белгілі сөзді еске алған орынды: «Жұмысты аяқтау сенің міндетің емес, бірақ одан бас тартуға да еркің жоқ» (Авот 2:16).
Бұл ой адамның дүниедегі жағдайын таңғаларлықтай дәл жеткізеді.
Біз бәрін түзете алмаймыз. Адамзаттың барлық мәселелерін шеше алмаймыз, кез келген әділетсіздікті жоя алмаймыз, табиғаттың барлық заңдарын тани алмаймыз немесе бар мүмкіндіктердің бәрін жүзеге асыра алмаймыз. Оның үстіне, әрқайсымыз салыстырмалы түрде қысқа өмір сүреміз және артымызда сөзсіз көптеген аяқталмаған істер қалдырамыз.
Бірақ мүмкіндіктеріміздің шектеулілігі бізді қатысудан босатпайды.
Адамға Құдайдың ниетін жалғыз өзі аяқтау тапсырылмаған. Оған өз үлесін қосу тапсырылған.
Міне, осы жерде жеке мақсат туралы маңызды түсінік пайда болады.
Әр адам ұлы жаңалық ашуы немесе ғасырлар бойы сақталатын өнер туындысын жасауы міндетті емес. Әркім мемлекетті басқаруға немесе қоғамдық институттарды өзгертуге қабілетті емес. Бірақ әркімнің өз әрекеттері маңызды болатын белгілі бір жауапкершілік аясы бар.
Кейде бұл — отбасын құру. Кейде — балаларды тәрбиелеу. Кейде — кәсіби шеберлік. Кейде — нақты адамдарға көмек. Кейде — бұл ерекше қиын жағдайларда адамдық қадір-қасиетті сақтай білу қабілеті.
Адам қызметінің қаншалықты көзге түсетіні емес, оның өзіне қолжетімді мүмкіндіктерді қаншалықты толық әрі жауапкершілікпен жүзеге асыратыны маңызды.
Сонымен бірге өмірдің толықтығын үздіксіз бос болмаумен шатастыруға болмайды. Шексіз жұмыс істейтін, жаңа жетістіктерге ұмтылатын және тоқтай алмайтын адам жақындарына, ой толғауға және ішкі дамуға уақыт бөле білетін адамнан гөрі толығырақ өмір сүреді деу міндетті емес.
Еврей дәстүрінде Шаббат бар — жасампаз жұмысты тоқтатуға белгіленген уақыт. Бұл аса мәнді. Адам қызметіне соншалықты үлкен мән беретін дін сонымен бірге адамнан үнемі тоқтап отыруды талап етеді.
Неге?
Өйткені адам өз қызметінің құлына айналмауы тиіс. Ол дүние тек оның күш-жігерінің арқасында ғана өмір сүрмейтінін, ал оның құндылығы тек өндірген немесе қол жеткізген нәрселерінің санымен анықталмайтынын есте сақтауы керек.
Осылайша, өмірдің толықтығы тек әрекетті ғана емес, қажетті сәтте әрекеттен бас тарта білу қабілетін де қамтиды. Тек жасампаздықты ғана емес, тамашалауды да. Тек қоғам алдындағы жауапкершілікті ғана емес, ішкі еркіндікті сақтауды да.
Бұл адамға өз өмірін нәтижелермен, табыстармен және жетістіктермен өлшеуді үнемі ұсынатын қазіргі әлемде ерекше маңызды.
Киелілік табыспен тең емес.
Адам сәтсіздікке ұшырап, бірақ өзінің адамгершілік міндеттемелеріне адал болып қалуы мүмкін. Алдына қойған мақсатына жетпей, бірақ даналыққа ие болуы мүмкін. Тиімді мүмкіндіктен бас тартуы мүмкін, өйткені оны жүзеге асыру басқаларға қатысты әділетсіздікті талап етер еді.
Сондықтан сұрақ адамның өмірге қаншалықты белсенді қатысатынында ғана емес, бұл қатысуға қандай мазмұн беретінінде.
Меніңше, айтылғандардың бәрінен шығатын ең маңызды қорытындылардың бірі дәл осында жатыр.
Біз рухани дамуды көбінесе адами бір нәрседен біртіндеп азат болу деп елестетеміз. Адамның қарапайым қалаулары, үйірлігі, қызығушылықтары мен күйзелістері неғұрлым аз болса, ол Құдайға соғұрлым жақын сияқты болып көрінеді.
Бірақ бұған басқаша қарауға болады.
Мүмкін, Құдайға жақындау адам тұлғасын кішірейтуді емес, оны түзету мен ашуды талап ететін шығар. Сүю қабілетінен бас тартуды емес, кемелірек сүйіспеншілікті. Ақыл-парасаттан бас тартуды емес, тереңірек ойлауды. Шығармашылық ұмтылыстарды жоюды емес, адамның не үшін жасайтынын түсінуді. Қоғамнан қашуды емес, адамгершілік бағдарларды жоғалтпай, оның өміріне қатыса білуді.
Әрине, адамға шектеулер қажет. Әр қалауды қанағаттандыру, әр мүмкіндікті жүзеге асыру керек емес. Бірақ шектеудің мәні өзінде емес, өмірді жоғарырақ мазмұнға бағыттау құралы ретінде.
Бұл тұрғыда киелілікті музыкалық шеберліктің дамуымен салыстыруға болады. Музыкант жылдар бойы жаттығады, белгілі бір ережелерді сақтайды, өзін тәртіппен шектейді. Бірақ бұл шектеулердің мәні оның мүмкіндігінше аз ойнауында емес. Керісінше, олар дайындықсыз қолжетімсіз болып қалар еді нәрсені музыкада жеткізе алуы үшін қажет.
Сол сияқты, адамгершілік және рухани тәртіп адам болмысын кедейлендірмей, адамға оның мүмкіндіктерін ашуға көмектесуі тиіс.
Сонда киелілік туралы әңгімені неліктен тек жеке мінез-құлықпен шектеуге болмайтыны түсініктірек болады.
Егер адам шынымен Құдайға жақындауға ұмтылса, оны сөзсіз тек өзінің ішкі күйі ғана емес, өзі өмір сүретін дүние де қызықтыра бастайды. Қоғамның қаншалықты әділ құрылғаны, балалардың қандай мүмкіндіктер алатыны, білім берудің қалай дамып жатқаны, ғылыми жаңалықтардың қалай пайдаланылатыны, мәдениетпен не болып жатқаны, адамдардың бір-біріне қалай қарайтыны оған бей-жай болмай қалады.
Бұл әрбір сенуші саясатпен немесе қоғамдық қызметпен айналысуға міндетті дегенді білдірмейді. Бірақ бұл діни сана мұндай мәселелерді тек құлшылыққа тікелей қатысы жоқ болғаны үшін ғана маңызсыз деп жарияламауы тиіс дегенді білдіреді.
Өйткені Құдай тек діни өмірдің кеңістігін ғана жаратқан жоқ. Ол дүниені жаратты.
Ал егер адам Жаратушымен қарым-қатынас құруға ұмтылса, ол жаратылысты толығымен елемей қоя алмайды.
Әрине, адамның Құдайды тануы әрдайым шектеулі. Табиғатты зерттеу, мәдениетке қатысу немесе технологияларды дамыту өздігінен адамға Жаратушы Иемен қарым-қатынастың толықтығын қамтамасыз етеді деп айтуға болмайды. Бірақ мұның бәрінің ешқандай рухани мәні жоқ деген түсінікпен келісу де дәл солай қиын.
Ең маңызды міндет — адам болмысының түрлі қырларын олардың дербес құндылығын бұзбай ұштастыра білуге үйрену.
Ғылым алдын ала белгіленген діни қорытындыларды іздеуге айналмай, ғылым болып қалуы тиіс. Өнер тек адамгершілік өсиеттердің иллюстрациясына айналмай, шығармашылық ізденістің еркіндігін сақтауы тиіс. Қоғамдық институттар кәсіби біліктілікті діни ұрандармен алмастырмай, нақты адами қажеттіліктерді ескере отырып дамуы тиіс.
Бірақ сонымен бірге адам осы салалардың бәрін кеңірек перспективада — өзі Құдай алдында жауапты болатын дүниенің бөліктері ретінде қарастыра алады.
Дәл осындай перспектива прогресті құдайландырудан да, одан қорқудан да аулақ болуға мүмкіндік береді.
Адамзат жетілдірілген технологияларға ие болғаны үшін автоматты түрде жақсара қалмайды. Бірақ дамудан бас тарту да оны руханирақ етпейді.
Нағыз сұрақ — адам өз мүмкіндіктері кеңейген сайын жауаптырақ, әділірек, данарақ және басқаларға мейірімдірек бола ала ма, жоқ па.
Осы мағынада киелілікке қарай қозғалыс ешқашан аяқталмайды.
Бір күні өзіңді қажетті рухани деңгейге жеттім деп жариялап, одан әрі дамуды міндетті емес деп санауға болмайды. Адам тірі болғанша, оның алдында әлі жүзеге асырмаған мүмкіндіктер, жауап бермеген сұрақтар, түзетуді қажет ететін қарым-қатынастар және әлі де игеруі тиіс білімдер тұрады.
Оның үстіне, рухани даму әрдайым мүлде жаңа бір нәрсеге қарай қозғалысты білдірмейді. Кейде ол адамның бұрыннан білетін, бірақ жүзеге асыруды үйренбеген нәрсесіне қайта оралуды талап етеді.
Біз жылдар бойы әділдік туралы пайымдап, сонымен бірге өз қарым-қатынастарымызда әділетсіз болып қала аламыз. Адам өмірінің құндылығы туралы айтып, бірақ жақын адамды тыңдауға уақыт таппауымыз мүмкін. Көне мәтіндердің даналығына тамсанып, сонымен бірге қазіргі заман алдымызға қойып отырған сұрақтардан қашуымыз мүмкін.
Сондықтан киелілікті айтылған дұрыс сөздердің санымен өлшеуге болмайды.
Ол біздің біртіндеп қандай адамға айналатынымыздан және біздің қатысуымыздың арқасында айналамыздағы дүниеде не болып жатқанынан көрінеді.
Мүмкін, өзіңе қоюға тұрарлық ең маңызды сұрақтардың бірі былай естілмейтін шығар: «Құдайға жақындау үшін мен тағы неден бас тартуым керек?»
Кейде: «Құдай маған берген нәрселердің қайсысын мен әлі күнге дейін жүзеге асыруға батылым бармай жүр?» деп сұрау әлдеқайда маңызды.
Қандай қабілеттер сұранымсыз қалып жатыр? Мен қандай жауапкершіліктен қашамын? Қандай білімнен қорқамын? Қандай қарым-қатынастар түзетуді қажет етеді? Мен қандай пайдалы іс жасай алар едім, бірақ әдеттегі өмір қауіпсіздеу көрінгендіктен үнемі кейінге қалдырамын?
Әр бас тарту ізгілік бола бермейді. Кейде оның артында шынымен даналық тұрады, ал кейде — қорқыныш, немқұрайлылық немесе шешім қабылдағысы келмеу.
Сондай-ақ үлкенге деген әр ұмтылыс тәкаппарлық емес. Кейде дәл дамудан бас тарту алынған мүмкіндіктер үшін алғыссыздықтың бір түрі болып шығады.
Адам қандай қабілеттермен туатынын, қай дәуірде дүниеге келетінін және өз жолында қандай жағдайларды кездестіретінін таңдамайды. Бірақ ол өзіне берілген нәрсені қалай пайдаланатыны үшін едәуір дәрежеде жауап береді.
Сондықтан мұндай түсініктегі киелілік адам болмысынан қашу емес. Ол — оны түзету жөніндегі қиын әрі ұзақ жұмыс.
Құдайға жақынырақ болу — адамдығыңнан азаю дегенді білдірмейді.
Бұл адамға ақыл, еркіндік, сүю, жасау, зерттеу, таңдау және өз істері үшін жауап беру қабілеті не үшін берілгенін барған сайын тереңірек түсіну дегенді білдіреді.
Ал егер Құдай өмірдің бастауы болса, онда Оған апаратын жол тек өмірден бас тартумен ғана шектеле алмайды.
Ол өмірдің тереңірек, жауаптырақ және мәндірек ашылуына апаруы тиіс.
Дүниеде мүмкіндігінше аз орын алуға емес, ондағы біздің болмысымыздың ақталуына.
Киелі болып көрінуге ұмтылуға емес, дүниені шынымен біздің күшіміз жететін дәрежеде жақсартуға қабілетті болуға.
Өйткені адам бұл дүниеден ештеңеге тимеуге тырысып, жай ғана өтіп кету үшін жаратылмаған. Оған оның дамуына қатысу мүмкіндігі берілген. Ал рухани жауапкершіліктің ең маңызды түрлерінің бірі дәл осы мүмкіндіктен бас тартпауда болуы мүмкін.
