Адам динге бере турган эң маанилүү суроолордун бири Кудайдын бар же жок экендиги жөнүндө да эмес, ал тургай Анын осуяттарын кантип туура аткаруу керектиги жөнүндө да эмес. Суроо алда канча тереңде жатат: Кудай Өзүнүн алдында кандай адамды көргүсү келет? Ага жакындоо эмнени билдирет? Адамдын жашоосу чындап эле Кудайдын ниетин чагылдырышы үчүн ал кандай болушу керек?
Бул суроонун жообуна иш жүзүндө баары байланыштуу. Анткени дин адамга жөн гана белгилүү бир жүрүм-турум эрежелерин сунуштабайт. Ал адам жашоосундагы эң жогорку жетишкендик эмне экендиги, эмнеге умтулуу керектиги, кандай сапаттарды өнүктүрүү жана өз табиятынын кайсы жактарын оңдоо зарыл экендиги тууралуу түшүнүктү калыптандырат. Ал эми диний түшүнүктөр миңдеген жылдар бою бүтүн элдердин өнүгүүсүн аныктап келгендиктен, ыйыктыкты түшүнүү коомдун түзүлүшүнө, эмгекке, илимге, искусствого, үй-бүлөгө, мамлекетке жана адам жашоосунун өзүнө болгон мамилеге сөзсүз таасир эткен.
Эгерде ыйыктык жердегиден бошонуу катары түшүнүлсө, анда идеал — кадимки адамдык түйшүктөрдөн мүмкүн болушунча алыстай алган адам болуп калат. Ал эми ыйыктык жаратылган дүйнөдө Кудайдын ниетинин туура ачылышы катары түшүнүлсө, анда алдыбызда таптакыр башка идеал пайда болот: жашоодон качпаган, тескерисинче, аны өзүнүн жөндөмдөрү, шарттары жана жоопкерчилиги жол бергендей толук жашоого үйрөнгөн адам.
Дал ушул экинчи мамиле адам менен Кудайдын ортосундагы мамилени еврейлердин түшүнүүсүндө маанилүү орунду ээлейт.
Танахта Жаратуучу бир нече жолу тирүү Кудай — Элоким хаим деп аталат. Бир караганда бул сөз айкашы таптакыр табигый сезилет. Албетте, Кудай тирүү. Бирок анын маанисине үңүлсөк, маанилүү суроо туулат: эмне үчүн Кудайды сыпаттоо үчүн дал жашоо түшүнүгү колдонулат? Түбөлүктүү, кудуреттүү, баарын билүүчү, кемчиликсиз сыяктуу аныктамалар менен чектелсе деле болмок. Бирок ыйык китептин тили бизди дайыма жашоого кайтарат.
Албетте, Кудайды тирүү деп айтканда, биз биологиялык жашоону түшүнбөйбүз. Кудай организм эмес жана жаратылыштын мыйзамдарына баш ийбейт. Сөз түп-тамырынан башка категория жөнүндө болуп жатат. Бул жердеги жашоо пассивдүү жашап турууну эмес, жигердүү катышууну, кыймылдын, жаратмандыктын жана жаңыга болгон мүмкүнчүлүктүн булагын билдирет.
Кудайдын бейнесинде жаратылган адам белгилүү бир чектөөлөрдү сактап, жөн гана жашап туруу үчүн чакырылган эмес. Ал өзүндө Кудайдын жаратмандыгына катышуучу болуу жөндөмүн ачышы керек.
Мына ушул жерден биз жашап туруу менен жашоонун ортосундагы маанилүү айырмачылыкка келебиз.
Адамга берилгендердин дээрлик эч бирин ишке ашырбай туруп көп жыл жашоого болот. Каталардан, чыр-чатактардан, татаал чечимдерден качып, жоопкерчиликти мойнуна албай, ошол эле учурда мындай жашоону туура деп эсептөөгө болот, анткени анда бузуулар салыштырмалуу аз болгон. Бирок бул жетиштүүбү? Адам өз максатынан баш тартуунун баасы менен өзүн ар кандай тобокелден сактап калган абалды рухий жетишкендик деп атоого болобу?
Музыкалык талантка ээ адамды элестетели. Ал башка адамдардын ички дүйнөсүн байыта турган чыгармаларды жаратууга жөндөмдүү. Бирок искусство аны рухий иштерден алаксытат деп коркуп, музыка менен алектенүүдөн баш тартат. Же болбосо маанилүү ачылыш жасай ала турган, бирок материалдык дүйнөнү изилдөөнүн баалуулугу Кудай жөнүндө ой жүгүртүүгө караганда азыраак деп ишенген илимпозду элестетели. Же адамдарды уюштурууга, жумуш орундарын түзүүгө, коомдук институттарды өнүктүрүүгө жөндөмдүү, бирок мунун баарын өтө жердик, ошондуктан жетишээрлик ыйык эмес деп эсептеген адамды.
Белгилүү бир диний дүйнө таанымдын көз карашынан мындай баш тартуу такыбалыктын көрүнүшү болуп сезилиши мүмкүн. Бирок олуттуу көйгөй туулат: эгерде адамдын жөндөмдөрү ага Кудайдан берилген болсо, анда аларды ишке ашыруудан баш тартуу эмне үчүн Кудайга жакындоо деп эсептелиши керек?
Анткени адам мүмкүн болгон каталардан гана баш тартпайт. Ал өзүнүн ишмердүүлүгүнүн аркасында пайда боло турган жакшылыктын мүмкүнчүлүктөрүнөн да баш тартат.
Еврей салтында тикун деген түшүнүк бар — оңдоо, бир нерсени тийиштүү абалга келтирүү. Бул түшүнүк еврей ой жүгүртүүсүнүн ар кайсы багыттарында ар түрдүү мааниге ээ, бирок биздин сөзүбүз үчүн идеянын өзү өзгөчө маанилүү: дүйнө адамга жалаң гана тамашалоо үчүн берилген эмес. Адам аны өзгөртүүгө катышууга чакырылган.
Берешит китебинин алгачкы бөлүмдөрүндө эле биз адамдын максаты жөнүндө таң калыштуу сыпаттаманы кезиктиребиз. Адам Эйден багына «аны иштетип, кайтарып туруш үчүн» коюлган (Берешит 2:15). Көңүл буруңуз: ал тургай кемчиликсиз бакта да адам айланасындагы дүйнөнүн кемчиликсиздигинен ырахат алуудан башка иши калбаган жан катары көрсөтүлбөйт. Ага жумуш тапшырылган.
Бул жагдай өтө маанилүү. Эмгек баянда Адамдын күнөөсүнө чейин эле пайда болот. Демек, аракет кылуу зарылдыгынын өзү адамдын кемчилиги үчүн жаза эмес. Осуят бузулгандан кийинки эмгектин оордугу — өзүнчө тема, бирок жаратмандык ишмердүүлүк башынан эле адамдын максатына кирет.
Башкача айтканда, адам Кудайга дуба кылганда, ыйык тексттерди окуганда же диний буйруктарды аткарганда гана жакындабайт. Ал пайдалуу бир нерсе жаратканда, жаратылыштын мыйзамдарын изилдегенде, балдарды тарбиялаганда, маданиятты өнүктүргөндө, адилеттүү коомдук мамилелерди курганда да Ага жакындай алат.
Бирок бул жерде маанилүү бир тактоо киргизүү зарыл.
Ар кандай ишмердүүлүк автоматтык түрдө ыйык боло бербейт. Адам өтө жигердүү, таланттуу жана ийгиликтүү болуп туруп, өз жөндөмдөрүн кыйратууга, эксплуатациялоого же өзүнүн атак-даңкка болгон кумарын канааттандырууга колдонушу мүмкүн. Ошондуктан сөз жигердүүлүктү жөн гана даңазалоо жөнүндө да, ар кандай өнүгүү жакшылык деген жөнүндө да эмес.
Ыйыктык адамдын ишмердүүлүгү адеп-ахлактык жоопкерчилик жана өз максатын аңдап-билүү менен айкалышкан жерде пайда болот.
Ушул мааниде ыйыктык адамдын табиятын жокко чыгарбайт, тескерисинче, анын оңдолушун жана ачылышын талап кылат. Адамдын каалоолорун, жөндөмдөрүн жана умтулууларын жок кылуу эмес, аларды жаратмандыктын бир бөлүгүнө айлангандай багыттоону үйрөнүү зарыл.
Дал ошондуктан Торада биз коомдон жалпы кетүү идеалын таппайбыз. Тескерисинче, осуяттардын олуттуу бөлүгү адамдардын ортосундагы мамилелерге, соодага, менчикке, сотко, айыл чарбасына, үй-бүлөлүк жашоого, жакырларга жардамга, иш берүүчүнүн жумушчунун алдындагы жоопкерчилигине жана коомдук мамилелердин түзүлүшүнө тиешелүү.
Вайикра китебинде белгилүү буйрук угулат: «Ыйык болгула, анткени Мен, Кудай-Теңириңер, ыйыкмын» (Вайикра 19:2).
Бирок бул чакырыктан кийин эмне келет?
Тора ата-эненин урмат-сыйы, адилеттүүлүк, ак ниеттүүлүк, жакырларга болгон мамиле, алдамчылыкка тыюу салуу, жакынынын алдындагы жоопкерчилик жөнүндө айтат. Башкача айтканда, ыйыктык күнүмдүк жашоодон бөлүнгөн абстрактуу мейкиндикте эмес, түздөн-түз адамдык мамилелердин ичинде ачылат.
Ыйыктыкка чакырык айрым көрүнүктүү адамдарга гана багытталбаганы өзгөчө кызыктуу. Ал бүт Ысрайыл жамаатына багытталган.
Бул — принциптүү жагдай.
Кээ бир диний системаларда эң жогорку рухий жашоо азчылыктын гана үлүшү болуп чыгат: кадимки жашоодон баш тартып, өзүн толугу менен рухий практикага арнай алгандардын. Ал эми иудаизмде бүтүн элдин ыйыктыгы жөнүндө түшүнүк бар, демек, рухий баалуулуктар анын бардык негизги тармактарында орун алган коомдук жашоону куруу зарылдыгы жөнүндө түшүнүк бар.
Эл Тораны окуган даанышмандардан гана тура албайт. Ага дыйкандар, дарыгерлер, куруучулар, кол өнөрчүлөр, соодагерлер, илимпоздор, сүрөтчүлөр, соттор, жетекчилер жана башка көптөгөн кесиптердин адамдары керек. Эгерде ыйыктык коомдун мүнөздөмөсүнө айланышы керек болсо, анда ал бир гана кесиптик же диний топ менен чектеле албайт.
Мындан кызыктуу бир натыйжа келип чыгат: жеке адам баары менен алектенүүгө милдеттүү эмес, бирок коом адамдын ар түрдүү жөндөмдөрүн ишке ашыруу үчүн мейкиндик түзүшү керек.
Адам чектелүү. Анын белгилүү бир таланттары, ыкластары, мүмкүнчүлүктөрү жана жашоо шарттары бар. Бир эле учурда көрүнүктүү илимпоз, сүрөтчү, ишкер, коомдук ишмер жана диний ойчул болууга аракет кылуу, кыязы, үстүртөндүккө гана алып келет. Бирок коом ар бири өзүнүн чакырылышын ачкан адамдарды бириктире алат.
Ошондуктан коомдун өнүгүүсү жөн гана материалдык жыргалчылыктын маселеси болуп калбайт. Ал рухий өлчөмгө ээ болот.
Мына ушул жерде азыркы дүйнөгө түздөн-түз тиешеси бар дагы бир тема пайда болот: дин илимий жана техникалык прогресске кандай мамиле кылышы керек?
Бүгүнкү күндө эки карама-каршы көз карашты көп кезиктирүүгө болот. Биринчисине ылайык, адамзат диний түшүнүктөрдөн бошонгон сайын өнүгөт. Илим мурда Кудайдын кийлигишүүсүнө таңылган нерселерди акырындык менен түшүндүрөт, технологиялар адамдын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтет, ал эми дин мурунку доорлордун мурасы катары кабыл алынат.
Айрым консервативдүү диний чөйрөлөргө мүнөздүү болгон экинчи көз карашка ылайык, азыркы өнүгүү дал адаттагы жашоо образын өзгөрткөндүктөн, салттуу түзүмдөрдү кыйраткандыктан жана жаңы адеп-ахлактык көйгөйлөрдү жараткандыктан коркунучтуу.
Эки мамиле тең дин менен цивилизациянын өнүгүүсү принциптүү карама-каршылыкта турат деген божомолдон чыгат.
Бирок мындай карама-каршы коюу такыр милдеттүү эмес.
Эгерде Кудай дүйнөнүн Жаратуучусу болсо, анда бул дүйнөнү изилдөө диний аң-сезимге башынан эле жат иш катары кабыл алынбашы керек. Тескерисинче, жаратылыштын мыйзамдарын таанып-билүү жаратылыштын акылмандыгын түшүнүүнүн бир жолу катары каралышы мүмкүн.
Адам Ааламдын түзүлүшүн изилдегенде, адамдын организмин үйрөнгөндө, математикалык мыйзам ченемдүүлүктөрдү ачканда же жашоону сактап калууга мүмкүндүк берген технологияларды иштеп чыкканда, ал диний дүйнө таанымга ылайык Кудай жараткан ошол дүйнө менен өз ара аракеттенет.
Албетте, илимий ачылыштын өзү адамды адептүү кылбайт. Тарых техникалык кубаттуулук куткаруу үчүн да, жок кылуу үчүн да колдонулушу мүмкүн экенин жетишээрлик ынанымдуу көрсөттү. Бирок мындан илимден баш тартуу зарылдыгы эмес, анын өнүгүүсүн адамдын адеп-ахлактык жактан өркүндөшү менен айкалыштыруу зарылдыгы келип чыгат.
Анткени көйгөй адамзаттын өтө көп нерсени үйрөнүп алганында эмес. Көйгөй анын техникалык мүмкүнчүлүктөрү өз аракеттеринин кесепеттери үчүн жооп берүү жөндөмүнө караганда тезирээк өскөндө пайда болот.
Дал ушул эле нерсе искусствого жана маданиятка да тиешелүү.
Искусство адамда жалаң гана рационалдуу ой жүгүртүүлөр аркылуу жеткирүүгө мүмкүн болбогон сезимдерди жана түшүнүктөрдү ойгото алат. Музыка, адабият, живопись, архитектура адамга дүйнөнү башка жагынан көрүүгө, башкалардын тажрыйбасын баштан өткөрүүгө, адамдын жашоосунун татаалдыгын аңдап-билүүгө жардам берет.
Албетте, искусство кыйратуучу максаттарга да кызмат кылышы мүмкүн. Бирок бул мүмкүнчүлүктүн өзү анын жаратмандык потенциалын жокко чыгарбайт.
Эгерде диний аң-сезим адам маданиятынын бүтүн бир тармагын Кудайга принциптүү түрдө жат деп жарыяласа, ал ошону менен бул тармакты Кудайдын ниетинин алкагында түшүнүү мүмкүнчүлүгүнөн баш тартат.
Мына ушул жерде биз парадокско туш болобуз.
Адам динди курчап турган дүйнөдөн коргоого ушунчалык көңүл буруп калышы мүмкүн, акырындык менен ал бул дүйнөдөн Кудайдын жаратылышын көрбөй калат.
Ал Кудайды баарынан мурда сыйынуу үйүндө, ыйык китепте, диний ырым-жырымда бар, бирок илимий лабораторияда, сүрөтчүнүн устаканасында, үй-бүлөлүк маекте же коомдук ишмердүүлүктө дээрлик жок катары кабыл ала баштайт.
Ал эми Кудай бардык нерсенин Жаратуучусу болсо, адамдын жашоосунун кичинекей гана бөлүгү Ага тиешелүү деп ырааттуу түрдө ырастоо мүмкүн эмес.
Бирок бул жерде карама-каршы чектен чыгып кетпөө маанилүү. Дүйнөнүн Кудайдан келип чыкканын моюнга алуу анда болуп жаткандардын баары бирдей туура дегенди билдирбейт. Дүйнөдө жамандык, адилетсиздик, зомбулук жана кыйроо бар. Адамдын каалоолору да дайыма ишке ашууга татыктуу боло бербейт.
Дал ошондуктан Кудайга жакындоо жашоону анын бардык көрүнүштөрүндө шартсыз кабыл алууну эмес, анда эмнени өнүктүрүү, эмнени оңдоо же чектөө керек экенин ажырата билүү жөндөмүн болжойт.
Ыйыктык — адамга каалаганын баарын кылууга берилген уруксат эмес. Бул — чындап эле жакшылыктын ачылышына көмөк көрсөткөн нерсени каалоону үйрөнүү талабы.
Мындай түшүнүк рухий жашоону сыртынан көрүнгөнгө караганда алда канча татаал кылат.
Анткени дүйнөнү эки бөлүккө: ыйык жана күнүмдүк бөлүккө бөлүү алда канча жеңил. Биринде адам дуба кылат, түбөлүктүүлүк жөнүндө ой жүгүртөт, белгиленген эрежелерди сактайт. Экинчисинде жумуш, акча, үй-бүлөлүк маселелер жана коомдук көйгөйлөр менен алектенет.
Мындай бөлүнүүдө диний жашоо салыштырмалуу түшүнүктүү болуп калат. Адам ыйыктыктын аймагы кайда экенин билет жана анда белгилүү бир убакыт өткөрүүгө аракет кылат.
Бирок эгерде бүт жашоо Кудай менен болгон мамилеге киргизилиши керек болсо, милдет алда канча олуттуу болуп калат.
Анда диний маселелерде гана ак ниет болуу жетишсиз. Иштиктүү мамилелерде да ак ниет болуу зарыл. Жакынды сүйүү жөнүндө сүйлөө жетишсиз. Макулдашуу кыйын болгон адамды урматтоону үйрөнүү зарыл. Жаратуучунун акылмандыгына суктануу жетишсиз. Дүйнөнү түшүнүүгө өзүң умтулуп, өз ой жүгүртүүңдү өнүктүрүп, татаал суроолордон коркпоо керек.
Андан тышкары, адам адатта таптакыр маанисиз болуп сезилген жагдайлардан рухий маани көрүүнү үйрөнүшү керек.
Мисалы, уюмдун жетекчиси каражатты бөлүштүрүү жөнүндө чечим кабыл алат. Бир караганда бул — кадимки административдик маселе. Бирок адамдардын эмгеги канчалык адилеттүү төлөнөрү, алар үй-бүлөсүн бага алабы, уюм алган милдеттенмелерин аткарабы — ушул чечимге байланыштуу.
Же дарыгер бейтапка канча убакыт бөлөрүн тандайт. Бул — кесиптик жагдай, бирок ошол эле учурда адеп-ахлактык тандоо.
Же ата-эне баласы менен анын катасынан кийин сүйлөшөт. Ал баш ийдирүү үчүн баланы кордошу да мүмкүн, же ага өз жоругунун кесепеттерин түшүнүүгө жана жоопкерчиликке үйрөнүүгө жардам бериши да мүмкүн.
Бул жагдайлардын баарында сөз диний ырым-жырымдар жөнүндө эмес. Бирок рухий баалуулуктар адамдын жашоосуна канчалык терең сиңгени дал ушул жерде байкалат.
Диний ырым-жырым адамга белгилүү бир принциптерди аңдап-билүүгө жардам берет, ал эми күнүмдүк жашоо анын чындап эле аларды жетекчиликке ала алаарын текшерет деп айтууга болот.
Ошол эле учурда дуба, Тораны үйрөнүү же осуяттарды аткаруу экинчи даражадагы нерсеге айланат деген тыянак чыгарууга болбойт. Салттуу иудаизмде алардын өз алдынча диний баалуулугу бар жана адамды коомдук ишмердүүлүккө даярдоо менен чектелбейт. Тескерисинче, сөз бирин экинчиси менен алмаштыруу жөнүндө эмес, жашоонун ар түрдүү өлчөмдөрүн айкалыштыруу зарылдыгы жөнүндө болуп жатат.
Бул жерде Пиркей Авот трактатындагы белгилүү сөздү эске салуу орундуу: «Ишти аягына чыгаруу сенин милдетиң эмес, бирок андан баш тартууга да эркиң жок» (Авот 2:16).
Бул ой адамдын дүйнөдөгү абалын таң калаарлык так берет.
Биз баарын оңдой албайбыз. Адамзаттын бардык көйгөйлөрүн чече албайбыз, ар кандай адилетсиздикти жок кыла албайбыз, жаратылыштын бардык мыйзамдарын таанып-биле албайбыз же бар болгон бардык мүмкүнчүлүктөрдү ишке ашыра албайбыз. Андан тышкары, ар бирибиз салыштырмалуу кыска өмүр сүрөбүз жана артыбызда сөзсүз көптөгөн бүтпөй калган иштерди калтырабыз.
Бирок мүмкүнчүлүктөрүбүздүн чектелүүлүгү бизди катышуудан бошотпойт.
Адамга Кудайдын ниетин жалгыз өзү аягына чыгаруу тапшырылган эмес. Ага өз салымын кошуу тапшырылган.
Мына ушул жерде жеке максат жөнүндө маанилүү түшүнүк пайда болот.
Ар бир адам улуу ачылыш жасашы же кылымдар бою сакталып кала турган искусство чыгармасын жаратышы милдеттүү эмес. Ар бир адам мамлекетти башкарууга же коомдук институттарды өзгөртүүгө жөндөмдүү эмес. Бирок ар бир адамдын өз аракеттери мааниге ээ болгон белгилүү бир жоопкерчилик чөйрөсү бар.
Кээде бул — үй-бүлө куруу. Кээде — балдарды тарбиялоо. Кээде — кесиптик чеберчилик. Кээде — конкреттүү адамдарга жардам. Кээде — бул өзгөчө кыйын болгон шарттарда адамдык ар-намысты сактай билүү жөндөмү.
Адамдын ишмердүүлүгү канчалык көзгө урунары эмес, ал өзүнө жеткиликтүү болгон мүмкүнчүлүктөрдү канчалык толук жана жоопкерчиликтүү ишке ашырары маанилүү.
Ошол эле учурда жашоонун толуктугун тынымсыз бош эмес болуу менен чаташтырууга болбойт. Чексиз иштеген, жаңы жетишкендиктерге умтулган жана токтой албаган адам жакындарына, ой жүгүртүүгө жана ички өнүгүүгө убакыт бөлө билген адамга караганда толугураак жашайт деп айтууга болбойт.
Еврей салтында Шаббат бар — жаратмандык эмгекти токтотуу үчүн белгиленген убакыт. Бул өтө маанилүү белги. Адамдын ишмердүүлүгүнө ушунчалык чоң маани берген дин ошол эле учурда адамдан үзгүлтүксүз токтоп турууну талап кылат.
Эмне үчүн?
Анткени адам өз ишмердүүлүгүнүн кулуна айланбашы керек. Ал дүйнө анын аракеттеринин аркасында гана жашабай турганын, ал эми анын баалуулугу жалаң гана өндүргөн же жеткен нерселеринин саны менен аныкталбай турганын эсинде тутушу керек.
Ошентип, жашоонун толуктугу аракетти гана эмес, керектүү учурда аракеттен баш тарта билүү жөндөмүн да камтыйт. Жаратмандыкты гана эмес, тамашалоону да. Коомдун алдындагы жоопкерчиликти гана эмес, ички эркиндикти сактоону да.
Бул адамга өз жашоосун натыйжалар, ийгиликтер жана жетишкендиктер менен өлчөөнү дайыма сунуштаган азыркы дүйнөдө өзгөчө маанилүү.
Ыйыктык ийгиликке барабар эмес.
Адам ийгиликсиздикке учурап, бирок өзүнүн адеп-ахлактык милдеттенмелерине берилген бойдон калышы мүмкүн. Койгон максатына жетпей, бирок акылмандыкка ээ болушу мүмкүн. Пайдалуу мүмкүнчүлүктөн баш тартышы мүмкүн, анткени аны ишке ашыруу башкаларга карата адилетсиздикти талап кылмак.
Ошондуктан суроо адам жашоого канчалык жигердүү катышат дегенде гана эмес, ал бул катышууга кандай мазмун берет дегенде турат.
Менимче, айтылгандардын баарынан чыгуучу эң маанилүү тыянактардын бири дал ушул жерде жатат.
Биз рухий өнүгүүнү көбүнчө адамдык бир нерседен акырындык менен бошонуу катары элестетебиз. Адамдын кадимки каалоолору, байланыштары, кызыкчылыктары жана сезимдери канчалык аз болсо, ал Кудайга ошончолук жакын болуп сезилет.
Бирок буга башкача кароого болот.
Балким, Кудайга жакындоо адамдын инсандыгын кичирейтүүнү эмес, аны оңдоону жана ачууну талап кылат. Сүйүү жөндөмүнөн баш тартууну эмес, бышып жетилген сүйүүнү. Акылдан баш тартууну эмес, тереңирээк ой жүгүртүүнү. Чыгармачыл умтулууларды жок кылууну эмес, адам эмне үчүн жаратаарын түшүнүүнү. Коомдон качууну эмес, адеп-ахлактык багыттарды жоготпостон анын жашоосуна катыша билүүнү.
Албетте, адамга чектөөлөр керек. Ар бир каалоону канааттандыруу, ар бир мүмкүнчүлүктү ишке ашыруу керек эмес. Бирок чектөөнүн мааниси өзүндө эмес, жашоону жогорураак мазмунга багыттоонун каражаты катары.
Бул жагынан ыйыктыкты музыкалык чеберчиликтин өнүгүшү менен салыштырууга болот. Музыкант жылдар бою машыгат, белгилүү бир эрежелерди сактайт, өзүн тартип менен чектейт. Бирок бул чектөөлөрдүн мааниси анын мүмкүн болушунча аз ойношунда эмес. Тескерисинче, алар даярдыксыз жеткиликсиз бойдон кала турган нерсени музыкада туюндура алышы үчүн керек.
Ошол сыяктуу эле, адеп-ахлактык жана рухий тартип адамдын жашоосун жакырлантпастан, адамга анын мүмкүнчүлүктөрүн ачууга жардам бериши керек.
Ошондо ыйыктык жөнүндөгү сөздү эмне үчүн жалаң гана жеке жүрүм-турум менен чектөөгө болбой турганы түшүнүктүүрөөк болот.
Эгерде адам чындап эле Кудайга жакындоого умтулса, аны сөзсүз өзүнүн ички абалы гана эмес, өзү жашаган дүйнө да кызыктыра баштайт. Коом канчалык адилеттүү түзүлгөнү, балдар кандай мүмкүнчүлүктөрдү алары, билим берүү кантип өнүгүп жатканы, илимий ачылыштар кандай колдонулуп жатканы, маданият менен эмне болуп жатканы, адамдар бири-бирине кандай мамиле кылары ага кайдыгер болбой калат.
Бул ар бир ишенген адам саясат же коомдук ишмердүүлүк менен алектенүүгө милдеттүү дегенди билдирбейт. Бирок бул диний аң-сезим мындай маселелерди кудайга сыйынууга түздөн-түз тиешеси жок болгону үчүн гана маанисиз деп жарыялабашы керек дегенди билдирет.
Анткени Кудай диний жашоонун мейкиндигин гана жараткан жок. Ал дүйнөнү жаратты.
Эгерде адам Жаратуучу менен мамиле курууга умтулса, ал жаратылышты толугу менен көз жаздымда калтыра албайт.
Албетте, адамдын Кудайды таанып-билүүсү дайыма чектелүү. Жаратылышты изилдөө, маданиятка катышуу же технологияларды өнүктүрүү өз алдынча эле адамга Жаратуучу менен болгон мамиленин толуктугун камсыз кылат деп ырастоого болбойт. Бирок мунун баары эч кандай рухий мааниге ээ эмес деген түшүнүк менен макул болуу да ошончолук кыйын.
Эң маанилүү милдет — адамдын жашоосунун ар түрдүү жактарын алардын өз алдынча баалуулугун бузбай айкалыштырууну үйрөнүү.
Илим алдын ала белгиленген диний тыянактарды издөөгө айланбастан, илим бойдон калышы керек. Искусство жалаң гана адеп-ахлактык насааттардын иллюстрациясына айланбастан, чыгармачыл изденүүнүн эркиндигин сактап калышы керек. Коомдук институттар кесиптик компетенттүүлүктү диний ураандар менен алмаштырбастан, адамдардын чыныгы муктаждыктарын эске алуу менен өнүгүшү керек.
Бирок ошол эле учурда адам бул тармактардын баарын кеңирээк перспективада — өзү Кудайдын алдында жооп берген дүйнөнүн бөлүктөрү катары карай алат.
Дал ушундай перспектива прогрессти кудайлаштыруудан да, андан коркуудан да качууга мүмкүндүк берет.
Адамзат кемчиликсизирээк технологияларга ээ болгону үчүн эле автоматтык түрдө жакшырып калбайт. Бирок өнүгүүдөн баш тартуу да аны рухийраак кылбайт.
Чыныгы суроо — адам өз мүмкүнчүлүктөрү кеңейген сайын жоопкерчиликтүүрөөк, адилеттүүрөөк, акылмандыраак жана башкаларга көңүл бургучураак боло алабы.
Ушул мааниде ыйыктыкка карай кыймыл эч качан бүтпөйт.
Бир күнү өзүңдү зарыл рухий деңгээлге жеттим деп жарыялап, андан аркы өнүгүүнү милдеттүү эмес деп эсептөөгө болбойт. Адам тирүү турганда, анын алдында али ишке ашыра элек мүмкүнчүлүктөр, жооп бере элек суроолор, оңдоону талап кылган мамилелер жана дагы эле ээ болушу керек болгон билимдер турат.
Андан тышкары, рухий өнүгүү дайыма эле таптакыр жаңы бир нерсеге карай кыймылды билдирбейт. Кээде ал адам эчак билген, бирок ишке ашырууну үйрөнө элек нерсесине кайтып келүүнү талап кылат.
Биз жылдар бою адилеттүүлүк жөнүндө ой жүгүртүп, ошол эле учурда өз мамилелерибизде адилетсиз бойдон кала алабыз. Адам өмүрүнүн баалуулугу жөнүндө сүйлөп, бирок жакын адамды угууга убакыт таппай калышыбыз мүмкүн. Байыркы тексттердин акылмандыгына суктанып, ошол эле учурда азыркы заман алдыбызга койгон суроолордон качышыбыз мүмкүн.
Ошондуктан ыйыктыкты айтылган туура сөздөрдүн саны менен өлчөөгө болбойт.
Ал биз акырындык менен кандай адамга айланып жатканыбызда жана биздин катышуубуздун аркасында айланабыздагы дүйнөдө эмне болуп жатканында ачылат.
Балким, өзүңө берүүгө арзыган эң олуттуу суроолордун бири мындай угулбайт: «Кудайга жакындоо үчүн мен дагы эмнеден баш тартышым керек?»
Кээде: «Кудай мага берген нерселердин кайсынысын мен ушул күнгө чейин ишке ашырууга батынбай жүрөм?» деп суроо алда канча маанилүү.
Кайсы жөндөмдөр пайдаланылбай калып жатат? Мен кандай жоопкерчиликтен качам? Кандай билимден коркомун? Кайсы мамилелер оңдоону талап кылат? Мен кандай пайдалуу иш жасай алмакмын, бирок адаттагы жашоо коопсузураак сезилгендиктен аны дайыма кийинкиге калтырып жүрөм?
Ар бир баш тартуу эле жакшы сапат боло бербейт. Кээде анын артында чындап эле акылмандык турат, ал эми кээде — коркуу, кайдыгерлик же чечим кабыл алгысы келбөө.
Ошондой эле көбүрөөккө болгон ар бир умтулуу эле текеберлик эмес. Кээде дал өнүгүүдөн баш тартуу алынган мүмкүнчүлүктөр үчүн ыраазы эместиктин бир түрү болуп чыгат.
Адам кандай жөндөмдөр менен төрөлөрүн, кайсы доордо дүйнөгө келерин жана өз жолунда кандай шарттарга туш болорун тандабайт. Бирок ал өзүнө берилген нерсени кантип пайдаланары үчүн олуттуу деңгээлде жооп берет.
Ошондуктан мындай түшүнүктөгү ыйыктык адамдын жашоосунан качуу эмес. Ал — аны оңдоо боюнча оор жана узак мөөнөттүү иш.
Кудайга жакыныраак болуу — азыраак адам болуп калуу дегенди билдирбейт.
Бул адамга акыл, эркиндик, сүйүү, жаратуу, изилдөө, тандоо жана өз иштери үчүн жооп берүү жөндөмү эмне үчүн берилгенин барган сайын тереңирээк түшүнүү дегенди билдирет.
Эгерде Кудай жашоонун булагы болсо, анда Ага алып баруучу жол жалаң гана жашоодон баш тартууга келип такала албайт.
Ал жашоонун тереңирээк, жоопкерчиликтүүрөөк жана маанилүүрөөк ачылышына алып барышы керек.
Дүйнөдө мүмкүн болушунча аз орун ээлөөгө эмес, андагы биздин катышуубуз акталышына.
Ыйык болуп көрүнүүгө умтулууга эмес, дүйнөнү чындап эле биздин күчүбүз жеткен даражада жакшыраак кылууга жөндөмдүү болууга.
Анткени адам бул дүйнөдөн эч нерсеге тийбөөгө аракет кылып, жөн гана өтүп кетүү үчүн жаратылган эмес. Ага анын өнүгүүсүнө катышуу мүмкүнчүлүгү берилген. Ал эми рухий жоопкерчиликтин эң олуттуу түрлөрүнүн бири дал ушул мүмкүнчүлүктөн баш тартпоодо болушу мүмкүн.
