Jedno z najistotniejszych pytań, jakie człowiek może postawić religii, nie dotyczy tego, czy Bóg istnieje, ani nawet tego, jak właściwie wypełniać Jego przykazania. Pytanie sięga znacznie głębiej: jakiego człowieka Bóg chce widzieć przed Sobą? Co znaczy zbliżyć się do Niego? Kim powinien stać się człowiek, aby jego życie naprawdę wyrażało Boży zamysł?
Od odpowiedzi na to pytanie zależy praktycznie wszystko. Religia bowiem nie tylko proponuje człowiekowi określone zasady postępowania. Kształtuje wyobrażenie o tym, co w ludzkim życiu jest najwyższym osiągnięciem, do czego należy dążyć, jakie cechy rozwijać i które strony własnej natury trzeba naprawiać. A ponieważ wyobrażenia religijne przez tysiąclecia określały rozwój całych narodów, rozumienie świętości nieuchronnie wpływało także na ustrój społeczeństwa, na stosunek do pracy, nauki, sztuki, rodziny, państwa i samego ludzkiego życia.
Jeśli świętość rozumie się jako wyzwolenie od tego, co ziemskie, ideałem staje się człowiek, który zdołał jak najbardziej oddalić się od zwykłych ludzkich trosk. Jeśli zaś świętość rozumie się jako właściwe odsłanianie Bożego zamysłu w stworzonym świecie, wyłania się zupełnie inny ideał: człowiek, który nie ucieka od życia, lecz uczy się przeżywać je tak pełnie, jak pozwalają mu jego zdolności, okoliczności i odpowiedzialność.
Właśnie to drugie podejście zajmuje ważne miejsce w żydowskim rozumieniu relacji między człowiekiem a Bogiem.
W Tanachu Najwyższy wielokrotnie nazywany jest Bogiem żywym — Elokim chaim. Na pierwszy rzut oka wyrażenie to wydaje się zupełnie naturalne. Oczywiście, Bóg jest żywy. Jeśli jednak zastanowić się nad jego sensem, pojawia się ważne pytanie: dlaczego do opisu Boga używa się właśnie pojęcia życia? Można by przecież poprzestać na takich określeniach jak wieczny, wszechmocny, wszechwiedzący, doskonały. Jednak język biblijny nieustannie przywodzi nas z powrotem do życia.
Rzecz jasna, mówiąc o Bogu jako żywym, nie mamy na myśli życia biologicznego. Bóg nie jest organizmem i nie podlega prawom natury. Chodzi o zasadniczo inną kategorię. Życie oznacza tu nie bierne istnienie, lecz czynną obecność, źródło ruchu, tworzenia i możliwości tego, co nowe.
Człowiek, stworzony na obraz Boga, powołany jest nie tylko do tego, by istnieć, przestrzegając pewnych ograniczeń. Ma odkrywać w sobie zdolność bycia uczestnikiem Bożego dzieła stwarzania.
I tu dochodzimy do ważnego rozróżnienia między istnieniem a życiem.
Można przeżyć wiele lat, nie urzeczywistniwszy praktycznie niczego z tego, co zostało człowiekowi dane. Można unikać błędów, konfliktów, trudnych decyzji, nie brać na siebie odpowiedzialności, a przy tym uważać takie życie za właściwe, ponieważ było w nim stosunkowo mało przewinień. Ale czy to wystarczy? Czy można nazwać duchowym osiągnięciem sytuację, w której człowiek uchronił się przed wszelkim ryzykiem za cenę rezygnacji z własnego powołania?
Wyobraźmy sobie człowieka obdarzonego talentem muzycznym. Jest zdolny tworzyć dzieła, które mogłyby wzbogacić wewnętrzny świat innych ludzi. Lecz rezygnuje z muzyki, obawiając się, że sztuka odciągnie go od zajęć duchowych. Albo wyobraźmy sobie uczonego, który mógłby dokonać ważnego odkrycia, ale jest przekonany, że badanie świata materialnego ma mniejszą wartość niż rozmyślanie o Bogu. Albo człowieka, który potrafi organizować ludzi, tworzyć miejsca pracy, rozwijać instytucje społeczne, lecz uważa to wszystko za zbyt ziemskie, a więc niewystarczająco święte.
Z punktu widzenia pewnego religijnego światopoglądu taka rezygnacja może wydawać się przejawem pobożności. Pojawia się jednak poważny problem: jeśli zdolności człowieka zostały mu dane przez Boga, to dlaczego rezygnacja z ich urzeczywistnienia miałaby być uważana za zbliżenie do Boga?
Człowiek rezygnuje bowiem nie tylko z możliwych błędów. Rezygnuje także z możliwości dobra, które mogłyby powstać dzięki jego działaniu.
W tradycji żydowskiej istnieje pojęcie tikun — naprawa, doprowadzenie czegoś do należytego stanu. Pojęcie to ma różne znaczenia w różnych nurtach myśli żydowskiej, ale dla naszych rozważań szczególnie ważna jest sama idea: świat nie został dany człowiekowi wyłącznie do kontemplacji. Człowiek jest powołany, by uczestniczyć w jego przemianie.
Już w pierwszych rozdziałach księgi Bereszit spotykamy zdumiewający opis ludzkiego przeznaczenia. Człowiek zostaje umieszczony w ogrodzie Eden, „aby uprawiał go i doglądał” (Bereszit 2:15). Zwróćmy uwagę: nawet w idealnym ogrodzie człowiek nie jest przedstawiony jako istota, której pozostaje jedynie rozkoszować się doskonałością otaczającego świata. Powierzono mu pracę.
Ta okoliczność jest niezwykle ważna. Praca pojawia się w opowieści jeszcze przed grzechem Adama. Zatem sama konieczność działania nie jest karą za ludzką niedoskonałość. Trud pracy po naruszeniu przykazania to osobny temat, ale twórcza działalność od początku wchodzi w zakres ludzkiego przeznaczenia.
Innymi słowy, człowiek zbliża się do Boga nie tylko wtedy, gdy się modli, studiuje święte teksty czy wypełnia nakazy religijne. Może zbliżać się do Niego także wtedy, gdy tworzy coś pożytecznego, bada prawa natury, wychowuje dzieci, rozwija kulturę, buduje sprawiedliwe stosunki społeczne.
Tu jednak trzeba poczynić istotne zastrzeżenie.
Nie każda działalność automatycznie staje się święta. Człowiek może być niezwykle aktywny, utalentowany i odnoszący sukcesy, a jednak wykorzystywać swoje zdolności do niszczenia, wyzysku czy zaspokajania własnej próżności. Dlatego nie chodzi o zwykłe gloryfikowanie aktywności ani o twierdzenie, że każdy rozwój jest dobrem.
Świętość pojawia się tam, gdzie ludzka działalność łączy się z odpowiedzialnością moralną i świadomością własnego powołania.
W tym sensie świętość nie znosi ludzkiej natury, lecz wymaga jej naprawy i rozwinięcia. Nie chodzi o to, by zniszczyć pragnienia, zdolności i dążenia człowieka, lecz by nauczyć się kierować nimi tak, aby stawały się częścią dzieła tworzenia.
Właśnie dlatego w Torze nie znajdujemy ideału powszechnego odejścia od społeczeństwa. Przeciwnie, znaczna część przykazań dotyczy relacji między ludźmi, handlu, własności, sądownictwa, rolnictwa, życia rodzinnego, pomocy ubogim, odpowiedzialności pracodawcy wobec pracownika oraz urządzenia stosunków społecznych.
W księdze Wajikra rozbrzmiewa znany nakaz: „Bądźcie świętymi, bo Ja jestem święty, Pan, Bóg wasz” (Wajikra 19:2).
Ale co następuje po tym wezwaniu?
Tora mówi o szacunku dla rodziców, sprawiedliwości, uczciwości, stosunku do ubogich, zakazie oszustwa, odpowiedzialności wobec bliźniego. Innymi słowy, świętość ujawnia się nie w abstrakcyjnej przestrzeni oderwanej od codziennego życia, lecz bezpośrednio wewnątrz ludzkich relacji.
Szczególnie interesujące jest to, że wezwanie do świętości skierowane jest nie tylko do pojedynczych wybitnych ludzi. Skierowane jest do całej wspólnoty Izraela.
To okoliczność o zasadniczym znaczeniu.
W niektórych systemach religijnych najwyższe życie duchowe okazuje się udziałem nielicznych: tych, którzy są w stanie wyrzec się zwykłej egzystencji i poświęcić się wyłącznie praktyce duchowej. W judaizmie natomiast istnieje idea świętości całego narodu, a zatem konieczności zbudowania takiego życia społecznego, w którym wartości duchowe obecne są we wszystkich jego podstawowych dziedzinach.
Naród nie może składać się wyłącznie z mędrców studiujących Torę. Potrzebuje rolników, lekarzy, budowniczych, rzemieślników, kupców, uczonych, artystów, sędziów, przywódców i ludzi wielu innych zawodów. Jeśli świętość ma stać się cechą społeczeństwa, nie może być ograniczona do jednej grupy zawodowej czy religijnej.
Wynika stąd interesujący wniosek: pojedynczy człowiek nie musi zajmować się wszystkim, ale społeczeństwo powinno tworzyć przestrzeń dla urzeczywistniania różnorodnych ludzkich zdolności.
Człowiek jest ograniczony. Ma określone talenty, skłonności, możliwości i okoliczności życiowe. Próba stania się jednocześnie wybitnym uczonym, artystą, przedsiębiorcą, działaczem społecznym i myślicielem religijnym najprawdopodobniej doprowadzi jedynie do powierzchowności. Społeczeństwo natomiast potrafi zjednoczyć ludzi, z których każdy rozwija własne powołanie.
Dlatego rozwój społeczeństwa okazuje się nie tylko kwestią dobrobytu materialnego. Nabiera on wymiaru duchowego.
I tu pojawia się kolejny temat, mający bezpośredni związek ze współczesnym światem: jak religia powinna odnosić się do postępu naukowego i technicznego?
Dziś nierzadko można spotkać dwa przeciwstawne poglądy. Według pierwszego ludzkość rozwija się w miarę wyzwalania się z wyobrażeń religijnych. Nauka stopniowo wyjaśnia to, co dawniej przypisywano Bożej interwencji, technologie poszerzają ludzkie możliwości, a religia postrzegana jest jako dziedzictwo minionych epok.
Według drugiego poglądu, charakterystycznego dla niektórych konserwatywnych kręgów religijnych, współczesny rozwój stanowi zagrożenie właśnie dlatego, że zmienia dotychczasowy sposób życia, niszczy tradycyjne struktury i rodzi nowe problemy moralne.
Oba podejścia wychodzą z założenia, że religia i rozwój cywilizacji pozostają w zasadniczej sprzeczności.
Takie przeciwstawienie wcale jednak nie jest konieczne.
Jeśli Bóg jest Stwórcą świata, to badanie tego świata nie powinno być postrzegane jako działalność z natury obca świadomości religijnej. Przeciwnie, poznawanie praw natury można uznać za jeden ze sposobów zgłębiania mądrości stworzenia.
Gdy człowiek bada budowę Wszechświata, studiuje ludzki organizm, odkrywa prawidłowości matematyczne czy opracowuje technologie pozwalające ratować życie, wchodzi w relację z tym światem, który według religijnego światopoglądu został stworzony przez Boga.
Oczywiście odkrycie naukowe samo w sobie nie czyni człowieka moralnym. Historia dość przekonująco pokazała, że potęga techniczna może służyć zarówno ratowaniu, jak i niszczeniu. Wynika z tego jednak nie konieczność rezygnacji z nauki, lecz konieczność połączenia jej rozwoju z moralnym doskonaleniem człowieka.
Problem nie polega bowiem na tym, że ludzkość nauczyła się zbyt wiele. Problem pojawia się wtedy, gdy jej możliwości techniczne rosną szybciej niż zdolność do odpowiadania za skutki własnych działań.
To samo dotyczy sztuki i kultury.
Sztuka potrafi budzić w człowieku przeżycia i wyobrażenia, których nie da się przekazać wyłącznie za pomocą racjonalnych rozumowań. Muzyka, literatura, malarstwo, architektura pomagają człowiekowi zobaczyć świat z innej strony, przeżyć cudze doświadczenie, uświadomić sobie złożoność ludzkiej egzystencji.
Oczywiście sztuka może służyć także celom niszczycielskim. Ale sama ta możliwość nie przekreśla jej twórczego potencjału.
Jeśli świadomość religijna ogłasza całą dziedzinę ludzkiej kultury za zasadniczo obcą Bogu, tym samym rezygnuje z możliwości zrozumienia tej dziedziny w ramach Bożego zamysłu.
I tu stajemy wobec paradoksu.
Człowiek może tak bardzo skupić się na obronie religii przed otaczającym światem, że stopniowo przestanie widzieć w tym świecie Boże stworzenie.
Będzie postrzegał Boga jako obecnego przede wszystkim w domu modlitwy, w świętej księdze, w obrzędzie religijnym, lecz niemal nieobecnego w laboratorium naukowym, pracowni artysty, rodzinnej rozmowie czy działalności społecznej.
Tymczasem jeśli Bóg jest Stwórcą wszystkiego, co istnieje, nie można konsekwentnie twierdzić, że tylko niewielka część ludzkiego życia ma z Nim związek.
Ważne jest tu jednak, by nie popaść w przeciwną skrajność. Uznanie Bożego pochodzenia świata nie oznacza, że wszystko, co się w nim dzieje, jest jednakowo słuszne. Świat zawiera zło, niesprawiedliwość, przemoc i zniszczenie. Także ludzkie pragnienia nie zawsze zasługują na spełnienie.
Właśnie dlatego zbliżenie do Boga zakłada nie bezwarunkowe przyjęcie życia we wszystkich jego przejawach, lecz zdolność rozróżniania, co należy w nim rozwijać, a co naprawiać lub ograniczać.
Świętość nie jest pozwoleniem dla człowieka, by robił wszystko, czego chce. Jest wymaganiem, by nauczył się chcieć tego, co naprawdę sprzyja odsłanianiu się dobra.
I takie rozumienie czyni życie duchowe znacznie trudniejszym, niż mogłoby się wydawać.
O wiele prościej jest bowiem podzielić świat na dwie części: świętą i powszednią. W jednej człowiek się modli, rozmyśla o wieczności, przestrzega ustalonych zasad. W drugiej zajmuje się pracą, pieniędzmi, sprawami rodzinnymi i problemami społecznymi.
Przy takim podziale życie religijne staje się stosunkowo przejrzyste. Człowiek wie, gdzie znajduje się terytorium świętości, i stara się spędzać na nim określoną ilość czasu.
Jeśli jednak całe życie ma zostać włączone w relację z Bogiem, zadanie staje się znacznie poważniejsze.
Wtedy nie wystarczy być uczciwym tylko w sprawach religijnych. Trzeba być uczciwym w relacjach biznesowych. Nie wystarczy mówić o miłości bliźniego. Trzeba nauczyć się szanować człowieka, z którym trudno się porozumieć. Nie wystarczy podziwiać mądrości Stwórcy. Trzeba samemu dążyć do zrozumienia świata, rozwijać własne myślenie i nie bać się trudnych pytań.
Co więcej, człowiek musi nauczyć się dostrzegać duchowe znaczenie w okolicznościach, które zazwyczaj wydają się zupełnie nieistotne.
Na przykład kierownik organizacji podejmuje decyzję o podziale środków. Na pierwszy rzut oka to zwykła kwestia administracyjna. Ale od tej decyzji zależy, jak sprawiedliwie zostanie wynagrodzony wysiłek ludzi, czy będą w stanie utrzymać swoje rodziny, czy organizacja dotrzyma podjętych zobowiązań.
Albo lekarz decyduje, ile czasu poświęcić pacjentowi. To sytuacja zawodowa, a zarazem wybór moralny.
Albo rodzic rozmawia z dzieckiem po jego błędzie. Może upokorzyć dziecko, by wymusić posłuszeństwo, albo może pomóc mu zrozumieć skutki własnego czynu i nauczyć się odpowiedzialności.
We wszystkich tych przypadkach nie chodzi o obrzędy religijne. Ale właśnie tutaj okazuje się, jak głęboko wartości duchowe przeniknęły ludzkie życie.
Można powiedzieć, że obrzęd religijny pomaga człowiekowi uświadomić sobie pewne zasady, a codzienne życie sprawdza, na ile naprawdę potrafi się nimi kierować.
Nie należy przy tym wyciągać wniosku, jakoby modlitwa, studiowanie Tory czy wypełnianie przykazań stawały się drugorzędne. W tradycyjnym judaizmie mają one samodzielną wartość religijną i nie sprowadzają się do przygotowania człowieka do działalności społecznej. Przeciwnie, chodzi o konieczność połączenia różnych wymiarów życia, a nie o zastąpienie jednego drugim.
Warto tu przypomnieć znane powiedzenie z traktatu Pirkej Awot: „Nie na tobie spoczywa obowiązek ukończenia pracy, ale nie jesteś też wolny, by się od niej uchylić” (Awot 2:16).
Ta myśl zadziwiająco trafnie oddaje położenie człowieka w świecie.
Nie możemy naprawić wszystkiego. Nie możemy rozwiązać wszystkich problemów ludzkości, usunąć wszelkiej niesprawiedliwości, poznać wszystkich praw natury ani urzeczywistnić wszystkich istniejących możliwości. Co więcej, każdy z nas przeżywa stosunkowo krótkie życie i nieuchronnie pozostawia po sobie mnóstwo niedokończonych spraw.
Ale ograniczoność naszych możliwości nie zwalnia nas z uczestnictwa.
Człowiekowi nie powierzono samodzielnego dokończenia Bożego zamysłu. Powierzono mu wniesienie własnego wkładu.
I tu pojawia się ważne rozumienie osobistego powołania.
Nie każdy człowiek musi dokonać wielkiego odkrycia czy stworzyć dzieło sztuki, które przetrwa wieki. Nie każdy jest w stanie kierować państwem czy zmienić instytucje społeczne. Ale każdy ma określoną dziedzinę odpowiedzialności, w której jego działania mają znaczenie.
Czasem jest to założenie rodziny. Czasem — wychowanie dzieci. Czasem — mistrzostwo zawodowe. Czasem — pomoc konkretnym ludziom. Czasem — zdolność zachowania ludzkiej godności w okolicznościach, w których jest to szczególnie trudne.
Ważne jest nie to, jak bardzo widoczna okazuje się działalność człowieka, lecz to, jak pełnie i odpowiedzialnie urzeczywistnia on dostępne mu możliwości.
Pełni życia nie należy przy tym mylić z nieustanną zajętością. Człowiek, który bez końca pracuje, dąży do nowych osiągnięć i nie potrafi się zatrzymać, wcale nie musi żyć pełniej niż ten, kto umie poświęcać czas bliskim, refleksji i rozwojowi wewnętrznemu.
W tradycji żydowskiej istnieje Szabat — ustanowiony czas zaprzestania twórczej pracy. I jest to niezwykle wymowne. Religia, która przywiązuje tak wielką wagę do ludzkiej działalności, jednocześnie wymaga od człowieka, by regularnie się zatrzymywał.
Dlaczego?
Ponieważ człowiek nie powinien stać się niewolnikiem własnej działalności. Powinien pamiętać, że świat istnieje nie tylko dzięki jego wysiłkom, a jego wartość nie jest określana wyłącznie ilością tego, co wytworzył lub osiągnął.
Tak więc pełnia życia obejmuje nie tylko działanie, ale i zdolność do powstrzymania się od działania we właściwym momencie. Nie tylko tworzenie, ale i kontemplację. Nie tylko odpowiedzialność wobec społeczeństwa, ale i zachowanie wewnętrznej wolności.
Jest to szczególnie ważne we współczesnym świecie, w którym nieustannie zachęca się człowieka, by mierzył własne życie wynikami, sukcesami i osiągnięciami.
Świętość nie jest tożsama z sukcesem.
Człowiek może ponieść porażkę, a mimo to pozostać wierny swoim zobowiązaniom moralnym. Może nie osiągnąć wyznaczonego celu, ale zdobyć mądrość. Może zrezygnować z korzystnej okazji, ponieważ jej wykorzystanie wymagałoby niesprawiedliwości wobec innych.
Dlatego pytanie nie brzmi po prostu, jak aktywnie człowiek uczestniczy w życiu, lecz jaką treść nadaje temu uczestnictwu.
Wydaje mi się, że właśnie tu znajduje się jeden z najważniejszych wniosków z tego wszystkiego, co zostało powiedziane.
Często wyobrażamy sobie rozwój duchowy jako stopniowe wyzwalanie się od czegoś ludzkiego. Wydaje nam się, że im mniej człowiek ma zwykłych pragnień, przywiązań, zainteresowań i przeżyć, tym bliżej jest Boga.
Można jednak spojrzeć na to inaczej.
Być może zbliżenie do Boga wymaga nie pomniejszenia ludzkiej osobowości, lecz jej naprawy i rozwinięcia. Nie rezygnacji ze zdolności kochania, lecz dojrzalszej miłości. Nie rezygnacji z rozumu, lecz głębszego myślenia. Nie zniszczenia twórczych dążeń, lecz zrozumienia, w jakim celu człowiek tworzy. Nie ucieczki od społeczeństwa, lecz umiejętności uczestniczenia w jego życiu bez utraty moralnych drogowskazów.
Oczywiście człowiekowi potrzebne są ograniczenia. Nie każde pragnienie należy zaspokajać, nie każdą możliwość urzeczywistniać. Ale ograniczenie ma sens nie samo w sobie, lecz jako środek skierowania życia ku wyższej treści.
Pod tym względem świętość można porównać z rozwojem mistrzostwa muzycznego. Muzyk latami ćwiczy, przestrzega określonych zasad, poddaje się dyscyplinie. Ale sens tych ograniczeń nie polega na tym, by grał jak najmniej. Przeciwnie, są one potrzebne po to, by mógł wyrazić w muzyce to, co bez przygotowania pozostałoby dla niego niedostępne.
Podobnie dyscyplina moralna i duchowa ma nie zubożać ludzkiej egzystencji, lecz pomagać człowiekowi rozwijać jej możliwości.
I wtedy staje się bardziej zrozumiałe, dlaczego rozmowy o świętości nie można ograniczyć wyłącznie do osobistego postępowania.
Jeśli człowiek naprawdę pragnie zbliżyć się do Boga, nieuchronnie zaczyna interesować się nie tylko własnym stanem wewnętrznym, ale i światem, w którym żyje. Przestaje mu być obojętne, jak sprawiedliwie urządzone jest społeczeństwo, jakie możliwości otrzymują dzieci, jak rozwija się edukacja, w jaki sposób wykorzystywane są odkrycia naukowe, co dzieje się z kulturą, jak ludzie odnoszą się do siebie nawzajem.
Nie oznacza to, że każdy wierzący ma obowiązek zajmować się polityką czy działalnością społeczną. Oznacza to jednak, że świadomość religijna nie powinna uznawać takich spraw za nieistotne tylko dlatego, że nie dotyczą bezpośrednio służby Bożej.
Bóg stworzył bowiem nie tylko przestrzeń życia religijnego. Stworzył świat.
I jeśli człowiek dąży do zbudowania relacji ze Stwórcą, nie może całkowicie ignorować stworzenia.
Oczywiście ludzkie poznanie Boga jest zawsze ograniczone. Nie można twierdzić, że badanie przyrody, udział w kulturze czy rozwój technologii same w sobie zapewniają człowiekowi pełnię relacji z Najwyższym. Ale równie trudno zgodzić się z wyobrażeniem, jakoby to wszystko nie miało żadnego znaczenia duchowego.
Najważniejsze zadanie polega na tym, by nauczyć się łączyć różne strony ludzkiej egzystencji, nie niszcząc ich samodzielnej wartości.
Nauka powinna pozostać nauką, a nie przekształcać się w poszukiwanie z góry ustalonych wniosków religijnych. Sztuka powinna zachować wolność twórczych poszukiwań, a nie stawać się wyłącznie ilustracją pouczeń moralnych. Instytucje społeczne powinny rozwijać się z uwzględnieniem rzeczywistych ludzkich potrzeb, a nie zastępować kompetencji zawodowych religijnymi hasłami.
Zarazem jednak człowiek może postrzegać wszystkie te dziedziny w szerszej perspektywie — jako części świata, za który ponosi odpowiedzialność przed Bogiem.
Właśnie taka perspektywa pozwala uniknąć zarówno ubóstwienia postępu, jak i lęku przed nim.
Ludzkość nie staje się automatycznie lepsza dlatego, że dysponuje doskonalszymi technologiami. Ale i rezygnacja z rozwoju nie czyni jej bardziej uduchowioną.
Prawdziwe pytanie brzmi: czy człowiek, w miarę poszerzania się jego możliwości, potrafi stawać się bardziej odpowiedzialny, sprawiedliwy, mądry i uważny wobec innych.
I w tym sensie droga ku świętości nigdy się nie kończy.
Nie można pewnego dnia ogłosić, że osiągnęło się wymagany poziom duchowy, i uznać dalszy rozwój za nieobowiązkowy. Dopóki człowiek żyje, pozostają przed nim możliwości, których jeszcze nie urzeczywistnił, pytania, na które nie odpowiedział, relacje wymagające naprawy i wiedza, którą dopiero ma zdobyć.
Przy tym rozwój duchowy nie zawsze oznacza ruch ku czemuś zupełnie nowemu. Czasem wymaga powrotu do tego, co człowiek od dawna wie, ale czego nigdy nie nauczył się wcielać w życie.
Możemy latami rozprawiać o sprawiedliwości, a jednocześnie pozostawać niesprawiedliwi we własnych relacjach. Możemy mówić o wartości ludzkiego życia, a nie znajdować czasu, by wysłuchać bliskiej osoby. Możemy podziwiać mądrość starożytnych tekstów i zarazem unikać pytań, które stawia przed nami współczesność.
Dlatego świętości nie można zmierzyć liczbą wypowiedzianych słusznych słów.
Ujawnia się ona w tym, jakim człowiekiem stopniowo się stajemy i co dzieje się z otaczającym światem dzięki naszej w nim obecności.
Być może jedno z najpoważniejszych pytań, jakie warto sobie zadawać, nie brzmi: „Z czego jeszcze muszę zrezygnować, by zbliżyć się do Boga?”
Czasem o wiele ważniejsze jest zapytać: „Czego z tego, co dał mi Bóg, wciąż nie odważam się urzeczywistnić?”
Jakie zdolności pozostają niewykorzystane? Jakiej odpowiedzialności unikam? Jakiej wiedzy się boję? Jakie relacje wymagają naprawy? Co pożytecznego mógłbym zrobić, a ciągle odkładam, bo dotychczasowe życie wydaje się bezpieczniejsze?
Nie każda rezygnacja jest cnotą. Czasem rzeczywiście stoi za nią mądrość, a czasem — lęk, obojętność lub niechęć do podejmowania decyzji.
I nie każde dążenie do czegoś więcej jest pychą. Czasem właśnie rezygnacja z rozwoju okazuje się formą niewdzięczności za otrzymane możliwości.
Człowiek nie wybiera, z jakimi zdolnościami się urodzi, w jakiej epoce przyjdzie na świat i jakie okoliczności spotka na swojej drodze. Ale w znacznym stopniu odpowiada za to, jak rozporządzi tym, co zostało mu dane.
Dlatego świętość w takim rozumieniu nie jest ucieczką od ludzkiej egzystencji. Jest trudną i długotrwałą pracą nad jej naprawą.
Być bliżej Boga — nie znaczy stawać się mniej człowiekiem.
Znaczy to coraz głębiej rozumieć, po co człowiekowi dany jest rozum, wolność, zdolność kochania, tworzenia, badania, wybierania i odpowiadania za własne czyny.
I jeśli Bóg jest źródłem życia, to droga do Niego nie może sprowadzać się wyłącznie do rezygnacji z życia.
Powinna prowadzić do jego głębszego, bardziej odpowiedzialnego i bardziej świadomego rozwinięcia.
Nie do tego, by zajmować w świecie jak najmniej miejsca, lecz do tego, by nasza obecność w nim miała uzasadnienie.
Nie do dążenia, by wydawać się świętymi, lecz do zdolności czynienia świata lepszym w takiej mierze, w jakiej rzeczywiście leży to w naszych siłach.
Człowiek bowiem nie został stworzony po to, by po prostu przejść przez ten świat, starając się niczego nie dotknąć. Dano mu możliwość uczestniczenia w jego rozwoju. I być może jedna z najpoważniejszych form duchowej odpowiedzialności polega właśnie na tym, by nie zrezygnować z tej możliwości.
