Ыймандын эң оор суроолорунун бири адам түшүндүрүүгө да, кабыл алууга да мүмкүн болбогон трагедияга туш болгондо пайда болот. Эмне үчүн күнөөсүз адамдар каза болот? Эмне үчүн бирөөлөр согуштан, оорудан жана кырсыктан аман калат, ал эми башкалары алардын курмандыгы болот? Эгер Жаратуучу чындап эле дүйнөнү башкарса, бул болуп жаткандын баары Анын эрки менен ишке ашат дегенди билдиреби? Еврей салтында Кудайдын камкордугу — ашгаха жөнүндө түшүнүк бар, ага ылайык дүйнө Жаратуучудан көз карандысыз жашабайт жана Анын бийлигинен тышкары эмес. Бирок бул жерде Жаратуучунун болуп жаткан нерселерге бийлиги бар деген ырастоону адамдын ар бир аракети түздөн-түз Анын каалоосун билдирет деген ырастоодон айырмалоо маанилүү. Анткени адам киши өлтүрсө, чыккынчылык же зордук-зомбулук кылса, биз ушунун негизинде анын ишин туура же Кудайга жаккан деп жарыялай албайбыз. Дварим китебинде (30:19) мындай деп айтылат: «Сенин алдыңа өмүр менен өлүмдү, бата менен каргышты койдум. Өмүрдү танда». Мындай тандоонун болушунун өзү Жаратуучунун адеп-ахлактык талабына каршы иш кылуу мүмкүнчүлүгүн болжойт. Ошол эле учурда адамдын эркиндиги Кудайдын камкордугу менен кандайча айкалышат деген суроо олуттуу теологиялык ой жүгүртүүнүн предмети бойдон калууда. Рамбам «Тообо жөнүндөгү мыйзамдарда» (5:1–5) адамдын тандоосунун эркиндигин баса белгилеп, ошол эле учурда аны Кудайдын билими менен шайкеш келтирүүнүн татаалдыгын моюнга алат. Менимче, Жаратуучунун кудуреттүүлүгүнө болгон ыйманды ар бир трагедиянын себебин түшүндүрө алабыз деген ишенимге айлантпоо өзгөчө маанилүү. Болуп жаткан нерсе Кудайдын бийлигинен тышкары эмес экенин моюнга алуу — Ал эмне үчүн дал ушул окуяга жол бергенин билебиз деп ырастоо менен бирдей эмес. Кээде динчил адам башка бирөөнүн азабына өтө шашылыш түшүндүрмө издейт, анткени ага өзүнө жообу жок суроолор менен жашоо оор. Бирок мындай шашылыштык жапа чеккен адамга андан да катуу оору келтириши мүмкүн.
Кудайдын камкордугу жөнүндөгү түшүнүк адамды пассивдүүлүккө алып келсе, өзгөчө коркунучтуу болуп калат. Эгер баары Жаратуучунун колунда болсо, эмне үчүн ооруларды дарылоо, кылмыштын алдын алуу, зордук-зомбулуктан коргонуу же башына иш түшкөндөргө жардам берүү керек? Бирок Тоорат өзү мындай жыйынтык чыгарууга жол бербейт. Дварим китебинде (22:8) адам кулап кетпеши үчүн үйдүн чатырына тосмо орнотуу жөнүндө осуят бар. Ваикра китебинде (19:16) «Жакыныңдын каны төгүлүп жатканда карап турба» деп айтылат, ал эми еврей укуктук салты бул сөздөрдү коркунучта турган адамды куткаруу милдетинин негизи катары карайт. Бул жерде жоопкерчиликти диний түшүнүүнүн маанилүү өзгөчөлүгү ачылат: камкордукка болгон ыйман бизди акылга сыярлык сак болуу чараларын көрүү жана жамандыкка каршы туруу зарылдыгынан бошотпойт. Адам эртең эмне болорун билбейт жана Кудайдын ниетин билбейт. Ошондуктан ал өзүнүн аракетсиздигин баары мурунтан чечилген деген сөздөр менен алдын ала актоого укугу жок. Эгер кимдир бирөө жардамга муктаж болсо, биздин адеп-ахлактык милдетибиз анын эмне үчүн кыйынчылыкка кабылганы жөнүндөгү божомолдор менен эмес, ага азыр жардам берүү мүмкүнчүлүгү менен аныкталат. Ошол эле учурда өмүрдү куткаруу жана зыяндын алдын алуу милдети адам бардык жагдайларды көзөмөлдөй алат же ийгиликтүү натыйжага кепилдик бере алат дегенди билдирбейт. Биз туура иш кылып, баары бир трагедияга туш болушубуз мүмкүн. Бирок ийгиликсиздик жумшалган аракеттерди маанисиз кылбайт. Биздин жоопкерчилигибиз бардык кесепеттерди башкарууда эмес, тандоо мүмкүнчүлүгүбүз бар жерде туура аракеттен качпоодо. Ал эми жамандыкка каршы күрөш жөнүндө сөз кылсак, жамандык Жаратуучу жараткан дүйнөдө анын болушуна жол берилгени үчүн гана жакшылыкка айланбай турганын эстен чыгарбоо керек.
Мен үчүн бул суроонун эң татаал жагы жамандыктын эмне үчүн бар экендиги менен да эмес, адам такыр маанисиз көрүнгөн азапка туш болгондо Кудайга кантип ишенүүнү уланта алары менен байланыштуу. Аюб китебинде бул көйгөй өзгөчө курч коюлган. Аюбдун достору анын башына түшкөн балээлерди адилеттүү жаза жана сыйлык жөнүндөгү адаттагы түшүнүктөр менен түшүндүрүүгө аракет кылышат, азаптын түшүнүктүү адеп-ахлактык себеби болушу керек деп болжошот. Бирок китептин өзү мындай түшүндүрмөлөрдүн чектелүү экенин көрсөтөт. Аюб башынан өткөргөндөрүнүн баарынын себептери жөнүндө толук жооп албайт, ал эми анын суроолору ыйманы жетишсиз деген жөнөкөй айыптоого келип такалбайт. Коэлет китебинде (9:11) да жашоонун жагдайлары ийгилик менен бактысыздыктын адилеттүү бөлүштүрүлүшү жөнүндөгү адамдардын күтүүлөрүнө дайыма эле дал келе бербейт деп айтылат. Бул тексттер болуп жаткандарды түшүнүүбүз канчалык чектелүү экенин эске салат. Биз Жаратуучунун адилеттүүлүгүнө ишенип, ошол эле учурда ар бир адамдык трагедияны түшүндүрө албай турганыбызды моюнга ала алабыз. Андан тышкары, ыймандын өзү бизден азапка кайдыгер мамиле кылууну талап кылбайт. Еврей салтында ыйлоо, кайгы, Кудайга кайрылган суроолор, жада калса адилетсиздиктин алдында нааразычылык билдирүүлөр бар. Мунун баары сөзсүз эле ыйманды четке кагуу эмес. Кээде дал ошол дүйнөнүн адеп-ахлактык тартибине терең ишенген адам анын ачык бузулушун өзгөчө оор кабыл алат. Жаратуучуга ишенүү биз оор суроолорду берүүнү токтотушубуз керек дегенди билдирбейт, ал эми Анын бийлигин моюнга алуу адамдын ырайымсыздыгы менен макул болушубуз керек дегенди билдирбейт. Балким, Кудайдын камкордугуна жетилген мамиле эки жагдайды моюнга алуудан башталат: биз болуп жаткандардын баарынын себептерин толук түшүнө албайбыз, бирок болуп жаткан нерселердин алдында кандай иш кыларыбыз үчүн жооп бере алабыз. Ошондуктан башка бирөөнүн кайгысына туш болгондо, адамга Кудай эмне үчүн анын азабына жол бергенин түшүндүргөндөн көрө, ал азап азайышы үчүн колдон келгендин баарын жасоого аракет кылуу алда канча маанилүү.
