Jedno z najtrudniejszych pytań wiary pojawia się wtedy, gdy człowiek staje wobec tragedii, której nie da się wytłumaczyć ani przyjąć. Dlaczego giną niewinni ludzie? Dlaczego jedni przeżywają wojny, choroby i katastrofy, a inni stają się ich ofiarami? I jeśli Najwyższy rzeczywiście rządzi światem, czy oznacza to, że wszystko, co się dzieje, dzieje się z Jego woli? W tradycji żydowskiej istnieje pojęcie Bożej opatrzności — haszgacha — zgodnie z którym świat nie istnieje niezależnie od Stwórcy i nie znajduje się poza Jego władzą. Ważne jest jednak, by odróżnić twierdzenie, że Najwyższy ma władzę nad tym, co się dzieje, od twierdzenia, że każdy ludzki czyn bezpośrednio wyraża Jego pragnienie. Przecież jeśli człowiek dopuszcza się zabójstwa, zdrady lub przemocy, nie możemy na tej podstawie uznać jego czynu za słuszny lub miły Bogu. W księdze Dewarim (30:19) jest powiedziane: „Życie i śmierć przedłożyłem tobie, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierz życie”. Samo istnienie takiego wyboru zakłada możliwość postąpienia wbrew moralnemu wymaganiu Stwórcy. Przy tym pytanie o to, jak ludzka wolność ma się do Bożej opatrzności, pozostaje przedmiotem poważnej refleksji teologicznej. Rambam w „Prawach o skrusze” (5:1–5) podkreśla wolność ludzkiego wyboru, zarazem przyznając, jak trudno pogodzić ją z Bożą wiedzą. Wydaje mi się szczególnie ważne, by nie zamieniać wiary we wszechmoc Najwyższego w przekonanie, że potrafimy wyjaśnić przyczyny każdej tragedii. Uznać, że to, co się dzieje, nie znajduje się poza władzą Boga, to nie to samo, co twierdzić, że wiemy, dlaczego dopuścił On właśnie to wydarzenie. Czasem człowiek religijny zbyt szybko próbuje znaleźć wyjaśnienie cudzego cierpienia, ponieważ jemu samemu trudno żyć z pytaniami, na które nie ma odpowiedzi. Ale taki pośpiech może zadać cierpiącemu jeszcze większy ból.
Szczególnie niebezpieczne staje się wyobrażenie o Bożej opatrzności, jeśli prowadzi człowieka do bierności. Skoro wszystko jest w rękach Najwyższego, po co leczyć chorych, zapobiegać przestępstwom, bronić się przed przemocą czy pomagać tym, którzy znaleźli się w biedzie? Jednak sama Tora nie pozwala wyciągnąć takiego wniosku. W księdze Dewarim (22:8) zawarte jest przykazanie, by na dachu domu zrobić ogrodzenie, aby nikt z niego nie spadł. W księdze Wajikra (19:16) jest powiedziane: „Nie stój bezczynnie wobec krwi bliźniego twego”, a żydowska tradycja prawna uważa te słowa za podstawę obowiązku ratowania człowieka znajdującego się w niebezpieczeństwie. Ujawnia się tu ważna cecha religijnego rozumienia odpowiedzialności: wiara w opatrzność nie zwalnia nas z konieczności podejmowania rozsądnych środków ostrożności i przeciwstawiania się złu. Człowiek nie wie, co wydarzy się jutro, i nie posiada wiedzy o Bożym zamyśle. Dlatego nie ma prawa z góry usprawiedliwiać własnej bezczynności słowami, że wszystko zostało już postanowione. Jeśli ktoś potrzebuje pomocy, nasz moralny obowiązek wyznaczają nie domysły, dlaczego znalazł się w biedzie, lecz możliwość pomocy mu teraz. Zarazem obowiązek ratowania życia i zapobiegania szkodzie nie oznacza, że człowiek potrafi kontrolować wszystkie okoliczności lub zagwarantować pomyślny wynik. Możemy postępować słusznie i mimo to zetknąć się z tragedią. Ale porażka nie czyni podjętych wysiłków bezsensownymi. Nasza odpowiedzialność nie polega na tym, by panować nad wszystkimi skutkami, lecz na tym, by nie uchylać się od słusznych działań tam, gdzie mamy możliwość wyboru. A jeśli mówimy o walce ze złem, trzeba pamiętać, że zło nie staje się dobrem tylko dlatego, że jego istnienie jest dopuszczone w świecie stworzonym przez Najwyższego.
Dla mnie najtrudniejsza strona tego pytania wiąże się nawet nie z tym, dlaczego istnieje zło, lecz z tym, jak człowiek ma nadal ufać Bogu, gdy staje wobec cierpienia, które wydaje się zupełnie bezsensowne. W Księdze Hioba problem ten postawiony jest szczególnie ostro. Przyjaciele Hioba próbują wyjaśnić jego nieszczęścia utartymi wyobrażeniami o sprawiedliwej odpłacie, zakładając, że cierpienie musi mieć zrozumiałą przyczynę moralną. Jednak sama księga ukazuje ograniczoność takich wyjaśnień. Hiob nie otrzymuje szczegółowej odpowiedzi o przyczynach wszystkiego, co przeżył, a jego pytania nie sprowadzają się do prostego zarzutu braku wiary. Księga Kohelet (9:11) również mówi, że okoliczności życia bynajmniej nie zawsze odpowiadają ludzkim oczekiwaniom sprawiedliwego podziału powodzeń i nieszczęść. Teksty te przypominają, jak ograniczone jest nasze rozumienie tego, co się dzieje. Możemy wierzyć w sprawiedliwość Najwyższego i jednocześnie przyznawać, że nie potrafimy wyjaśnić każdej ludzkiej tragedii. Co więcej, sama wiara nie wymaga od nas obojętności wobec cierpienia. W tradycji żydowskiej istnieją lament, żałoba, pytania kierowane do Boga, a nawet wyrazy protestu wobec niesprawiedliwości. Wszystko to niekoniecznie jest zaprzeczeniem wiary. Czasem właśnie człowiek, który głęboko wierzy w moralny porządek świata, szczególnie boleśnie przeżywa jego oczywiste naruszenie. Zaufanie Najwyższemu nie oznacza, że musimy przestać zadawać trudne pytania, a uznanie Jego władzy nie oznacza, że powinniśmy godzić się z ludzkim okrucieństwem. Być może dojrzała postawa wobec Bożej opatrzności zaczyna się od uznania dwóch rzeczy: nie jesteśmy w stanie w pełni zrozumieć przyczyn wszystkiego, co się dzieje, ale jesteśmy w stanie odpowiadać za to, jak postępujemy wobec tego, co się dzieje. I dlatego, stykając się z cudzym nieszczęściem, o wiele ważniejsze jest nie tłumaczyć człowiekowi, dlaczego Bóg dopuścił jego cierpienie, lecz postarać się zrobić wszystko, co możliwe, by tego cierpienia było mniej.
