Ысрайыл элине таандык болуу, Ыбрайымдын руханий мурасы жана адамдын Кудуреттүү Жараткан алдындагы милдеттери жөнүндө
Жүйүт эмес адам Тооратты олуттуу изилдей баштаганда, эртеби-кечпи мындай суроо туулат: эгер Тоорат Кудуреттүү Жараткандын аяны болсо, эмне үчүн анын айрым осуяттары бул адам үчүн милдеттүү, ал эми башкалары Ысрайыл элине гана тиешелүү? Мындай айырмачылык эмненин негизинде аныкталат? Бул суроо Ысрайылдын Кудайын христиандык же мессиандык салт аркылуу таанып-билген адамдар үчүн өзгөчө маанилүү. Шаулдун (Пабылдын) каттарынан алар башка элдерден чыккан адамдар Ыбрайымдын мураскорлору болуп, Ысрайылга берилген баталарга ортоктош болорун жана асыл зайтун дарагына кыйыштырылган бутактарга салыштырылганын окушат. Ушундан улам табигый суроо жаралат: эгер адам Ысрайылдын руханий мурасына ортоктош болсо, анда ал Синай келишиминин бардык милдеттерин да өзүнө алышы керек эмеспи? Тоорат жүйүт элине берилген, ал эми башка элдердин анын осуяттарына эч кандай тиешеси жок деген кеңири тараган түшүндүрмө бул маселенин бардык татаалдыгын ачып бере албайт. Бирок Машаякка ишенүү адамга Ысрайылдын бардык милдеттерин автоматтык түрдө жүктөйт деген карама-каршы пикир да олуттуу негиздөөнү талап кылат. Биринчи кезекте Жаратканга таандык болуу, Ысрайылдын мурасына ортоктошуу жана белгилүү бир осуятты аткарууга милдеттүү болуу эмнени билдирерин тактоо зарыл. Бул түшүнүктөр бири-бири менен байланыштуу болгону менен, бирдей эмес.
Алгачкы кыйынчылык Тоораттын жалпы адамзат үчүн маанисин анын бардык осуяттарын бүткүл адамзат милдеттүү түрдө аткарышы керек деген түшүнүк менен теңештиргенде пайда болот. Тоорат адамга Жараткандын эркин, Анын адилеттүүлүк, ыйыктык, жоопкерчилик жана адам жашоосунун туура тартиби жөнүндөгү түшүнүгүн ачып берет. Бул жагынан алганда, анын мааниси жүйүт элинин чегинен алда канча кеңири. Бирок бул Тоораттагы ар бир осуят бардык адамдарга бирдей багытталган дегенди билдирбейт. Мындай айырмачылыктар Ысрайыл элинин өз ичинде да бар. Мисалы, Ибадатканадагы кызматка байланыштуу осуяттар коэндерге, башкача айтканда, дин кызматчыларына жана лебилерге тапшырылган. Башка милдеттер падышаларга, сотторго, дыйкандарга, эркектерге же аялдарга тиешелүү болгон. Коэн болбогон ысрайылдык дин кызматчысынын милдеттерин аткара албаганы үчүн Келишимге азыраак таандык деп эсептелген эмес. Тескерисинче, адам өзүнө тапшырылбаган кызматты аткарууга аракет кылса, бул Жараткан белгилеген тартипти бузуу катары каралышы мүмкүн эле. Сандар китебинин он алтынчы бөлүмүндөгү Корактын окуясы ыйык кызматты өз алдынча ээлеп алууга умтулуу канчалык олуттуу иш катары бааланганын көрсөтөт. Демек, осуяттын ыйык болушу аны ар бир адам аткарууга милдеттүү дегенди билдирбейт. Тооратка берилгендик Жараткандын буйруктарын аткарууга даяр болууну гана эмес, алардын кимге багытталганын туура түшүнүүнү да талап кылат. Ошондуктан маселе Тоораттын кайсы бөлүгү күчүндө калып, кайсы бөлүгү маанисин жоготконунда эмес. Маселе Кудайдын аянынын түбөлүктүү мааниси менен белгилүү бир Келишимден келип чыккан конкреттүү милдеттердин ортосундагы айырмачылыкта. Белгилүү бир адам анын бардык жоболорун аткарууга милдеттүүбү же жокпу, ага карабастан Тоорат Тоорат бойдон кала берет.
Ысрайылдын милдеттерин башка элдерге да жайылтууну жактаган негизги жүйөлөрдүн бири — Римдиктерге жазылган каттын он биринчи бөлүмүндөгү зайтун дарагынын образы. Шаул жапайы зайтун дарагынын бутактары асыл зайтун дарагына кыйыштырылып, анын тамырынан азык алууга ортоктош болгонун сүрөттөйт. Мессиандык түшүндүрмөдө бул образ башка элдерден чыккан адамдар Машаяк аркылуу Ысрайылдын руханий мурасына кантип ортоктош болорун көрсөтөт. Бирок Шаул эмнени айтпаганына да көңүл буруу маанилүү. Ал жапайы бутак кыйыштырылгандан кийин табигый бутакка айланат деп айтпайт. Тескерисинче, табигый жана кыйыштырылган бутактардын ортосундагы айырмачылык анын бүтүндөй ой жүгүртүүсүндө сакталып турат. Андан тышкары, кыйыштырылган бутактарга табигый бутактардан өздөрүн жогору койбоо тууралуу түз эскертүү берилет. Бул жагдайдын принципиалдуу мааниси бар. Эгер кыйыштыруу Ысрайыл менен башка элдердин ортосундагы бардык айырмачылыктардын толук жоюлушун билдирсе, анда табигый жана кыйыштырылган бутактарды андан ары салыштыруунун мааниси калмак эмес. Ошол эле учурда тамырга ортоктош болуу чыныгы көрүнүш, жөн гана символ эмес. Кыйыштырылган бутак чындап эле дарактан азык алат. Демек, маселе Ысрайыл менен байланыштын бар же жок экенинде эмес, ошол байланыштын кандай мүнөздө экенинде. Ысрайылдын руханий мурасына ортоктош болуу анын улуттук жана галахалык макамын автоматтык түрдө алуу менен бирдей эмес. Бул айырмачылык Ыбрайымга берилген убаданы караганда дагы даана көрүнөт. Башталыш китебинде Жараткан Ыбрайым аркылуу жер жүзүндөгү бардык уруулар бата аларын убада кылат (Башталыш 12:3). Демек, бата башынан эле бүткүл адамзатка багытталган. Бирок элдерге бата берүү жөнүндөгү убада алардын баары Жакыптын урпактарына айланышы же Синай келишиминин бирдей милдеттерин кабыл алышы керек дегенди билдирбейт. Галатиялыктарга жазылган катта Шаул Машаякка таандык болгондор Ыбрайымдын тукуму жана убада боюнча мураскорлор экенин айтат (Галатиялыктарга 3:29). Бирок Ыбрайымга берилген убаданын мураскору болууну Синай келишимине анын бардык укуктук милдеттери менен кошо кирүү менен чаташтырбоо керек. Ыбрайымга берилген убада Синай келишиминен мурда болгон. Ал элдерге бата берүү жөнүндөгү убаданы камтыса, Синай келишими Жараткан менен Ысрайылдын ортосундагы өзгөчө мамилени, анын ичинде ушул элге жүктөлгөн конкреттүү милдеттерди бекемдеген. Ошондуктан Ыбрайымдын мурасына ортоктош болуу адам Синайда Ысрайылга жүктөлгөн бардык милдеттерди кабыл алганын өзүнөн өзү далилдебейт.
Дагы бир жүйө «падышалык дин кызматчылары» деген түшүнүккө байланыштуу. Чыгуу китебинде Жараткан Ысрайылга: «Силер Мен үчүн дин кызматчыларынын падышалыгы жана ыйык эл болосуңар», — дейт (Чыгуу 19:6). Ушуга окшош сөздөр кийин Петирдин биринчи катында да кездешет: «Ал эми силер — тандалган тукум, падышалык дин кызматчылары, ыйык эл, Кудайдын менчигине алынган калксыңар» (1 Петир 2:9). Христиандык жана мессиандык салттарда бул сөздөр башка элдерден чыккан ишенгендер Жараткан алдында өзгөчө макамга ээ болгонунун далили катары көп түшүндүрүлөт. Бирок бул сөз айкашынын баштапкы маанисин эске алуу зарыл. Ысрайыл дин кызматчыларынын падышалыгы деп аталганда, бул ар бир ысрайылдык коэндин милдеттерин аткарууга укук алды дегенди билдирген эмес. Бүтүндөй элдин башка элдер арасындагы өзгөчө руханий кызматы болгон, бирок Ысрайылдын ичинде кызматтын ар кандай түрлөрүнүн ортосундагы айырмачылыктар сакталып калган. Ошентип, падышалык дин кызматчыларына таандык болуунун өзү анын бардык мүчөлөрүнө бирдей милдет жүктөгөн эмес. Бул образды ишенгендердин жамаатына колдонуу да Синай келишиминин бардык жоболору ошол жамаатка автоматтык түрдө тиешелүү экенин өзүнөн өзү далилдебейт. Мындан тышкары, Петирдин биринчи каты алгач кимдерге багытталганы илимий жана теологиялык талкуулардын темасы бойдон калууда. Текстте чачырап жашоо, тандалган эл жана мурда Кудайдын эли болбогондордун эми Анын эли деп аталышы сыяктуу образдар колдонулат. Изилдөөчүлөр каттын жүйүт жана жүйүт эмес адресаттарынын өз ара катышын ар кандай баалашат. Ошондуктан бир эле аятты башка элдерден чыккан адамдардын галахалык макамы өзгөргөнүнүн акыркы далили катары колдонуу негизсиз болмок.
Бул талкууда Руттун окуясы өзгөчө орунду ээлейт. Анын Наамиге айткан сөздөрү Ысрайылдын Кудайына берилгендиктин эң белгилүү көрүнүштөрүнүн бири болуп калган: «Сенин элиң — менин элим, сенин Кудайың — менин Кудайым болот» (Рут 1:16). Бул жерде Жараткандын бар экенин жөн гана моюнга алуудан алда канча терең маани жатат. Рут өзүнүн келечегин Нааминин эли менен байланыштырат, анын Кудайын кабыл алат жана мурдагы жашоосуна кайтуудан баш тартат. Жүйүт салтында Руттун тарыхы Ысрайыл элине кошулуунун үлгүсү катары каралат. Талмуддун «Йевамот» трактатынын 47б бөлүгүндө анын Наами менен сүйлөшүүсү адамды жүйүт элине кабыл алуу маселесин талкуулоодо колдонулат. Бирок дал ушул жагдайды кылдат кароо керек. Рут Ысрайылга жөн гана руханий жакындык билдирбейт. Ал өз жашоосун ушул эл менен байланыштырууга чечим кабыл алат. Анын окуясы ички диний жакындык сезимин гана эмес, чыныгы таандык болууга карай жасалган кадамды сүрөттөйт. Ошол эле учурда Рут китебинде кийин калыптанган гиюр, башкача айтканда, иудаизмге өтүү тартиби бардык галахалык майда-чүйдөсүнө чейин баяндалбайт. Азыркы укуктук тажрыйбаны байыркы окуяларга механикалык түрдө көчүрүүгө болбойт. Бирок Руттун окуясынан Ысрайылдын Кудайын кабыл алган ар бир адам автоматтык түрдө жүйүткө айланат деген жыйынтык чыгарууга да болбойт. Анын мисалы адамдын теги Ысрайыл элине кошулууга жеңилгис тоскоолдук эмес экенин көрсөтөт. Ошол эле учурда ал Ысрайылдын Кудайына ишенүү менен ушул элдин өзүнө кошулуунун ортосундагы айырмачылыкты баса белгилейт.
Тооратта ысрайылдыктар менен катар кызматчылар жана алардын арасында жашаган бөтөн жерликтер да айтылган осуяттар бир нече жолу кездешет. Мисалы, Шабат жөнүндөгү осуятта: «Эч кандай иш кылба: өзүң да, уулуң да, кызың да, кулуң да, күңүң да, малың да, дарбазаңдын ичинде жашаган бөтөн жерлик да», — деп айтылат (Чыгуу 20:10). Бул айрым эрежелер тубаса ысрайылдыктарга гана эмес, башка адамдарга да тиешелүү болгонун көрсөтөт. Ошондон улам мындай суроо туулат: эгер кызматчылар менен Ысрайылдын арасында жашаган бөтөн жерликтердин өзү айрым осуяттарды аткарууга милдеттендирилсе, Машаякка аң-сезимдүү түрдө ишенген башка элдин өкүлү бул милдеттерге андан да көбүрөөк тиешелүү деп эсептелиши керек эмеспи? Кээде мындай жыйынтык каль ва-хомер принциби менен, башкача айтканда, жеңилирээк учурдан оорураак учурга карай жыйынтык чыгаруу жолу менен негизделет. Бирок бул принципти туура колдонуу үчүн экинчи учур дал каралып жаткан милдет жагынан чындап эле күчтүүрөөк экенин алдын ала далилдөө зарыл. Машаякты кабыл алуу адам Синай келишимине карата Тооратта айтылган бөтөн жерликтен кеңири укуктук макамга ээ болгонун өзүнөн өзү далилдебейт. Мындай макам алдын ала негизделбесе, ой жүгүртүү айлампага түшөт: адегенде адам белгилүү бир милдеттерди алган деп божомолдонот, андан кийин ошол божомол милдеттердин бар экенин далилдөө үчүн колдонулат. Мындан тышкары, байыркы Ысрайылдагы кызматчылар менен бөтөн жерликтердин абалы конкреттүү укуктук жана коомдук мамилелер аркылуу аныкталган. Ыйык Жазманын тексттериндеги еврейче гер деген сөз башка элдин арасында жашаган бөтөн жерликти билдирет. Кийинки галаха иудаизмди кабыл алган гер цедек менен өзгөчө таанылган макамы бар туруктуу жашоочу гер тошавды айырмалайт. Бирок кийин калыптанган бул категорияларды Танахтагы ошол сөздүн ар бир колдонулушуна автоматтык түрдө таңуулоого болбойт. Демек, белгилүү бир осуятта бөтөн жерликтин аталышы ошол эреже адамдардын так аныкталган тобуна тиешелүү болгонун көрсөтөт, бирок Ысрайылдын бардык милдеттери ар бир жүйүт эмес адамга автоматтык түрдө жайылганын билдирбейт.
Ошол эле учурда Тоорат башка элдердин өкүлдөрүнүн анын осуяттарын аткарууга эч кандай катышуусун караштырбайт деп айтуу да жаңылыштык болмок. Ышая китебинин элүү алтынчы бөлүмүндө Жараткан Өзүнө кошулган бөтөн жерликтерге кайрылат. Пайгамбар Шабатты сактаган, Анын Келишимин бекем карманган жана Жаратканга кызмат кылган адамдар жөнүндө айтат. Аларга Анын үйүнөн орун убада кылынат, ал үй бардык элдер үчүн сыйынуу үйү деп аталат. Бул өтө маанилүү үзүндү. Ал башка элдин өкүлүнүн Ысрайылдын Кудайы менен болгон мамилеси Анын бар экенин жөн гана моюнга алуу менен чектелбестигин көрсөтөт. Пайгамбарлык көрүнүш конкреттүү иштерде жана диний тажрыйбада чагылдырылган чыныгы берилгендикти камтыйт. Бирок бул үзүндү да бардык жүйүт эмес адамдар Синай келишиминин ар бир осуятын аткарууга милдеттүү деген жыйынтыкты автоматтык түрдө бекитпейт. Пайгамбар Жаратканга кошулуп, Анын Келишимин бекем карманган белгилүү бөтөн жерликтер жөнүндө сөз кылат. Алардын кошулуусун кандай түшүнүү керектиги жана милдеттеринин так көлөмү өзүнчө чечмелөөнү талап кылат. Ышая китебинин экинчи бөлүмүндө көптөгөн элдер Жараткандын тоосуна келип, Анын жолдорун үйрөнөрү айтылат: «Анткени Сиондон Тоорат, Иерусалимден Теңирдин сөзү чыгат» (Ышая 2:3). Көңүл бурарлык нерсе — элдер Тооратты үйрөнүүгө келишет, бирок пайгамбарлык сүрөттөөдө өз алдынча элдер бойдон калышат. Демек, Тоораттын жалпы адамзаттык мааниси менен Ысрайылдын өзгөчө макамы бири-бирине карама-каршы келбейт. Ысрайыл Жараткан Өз эркин дүйнөгө ачып берген Келишим эли бойдон кала алат, ал эми башка элдер Ага кайрылып, Анын жолдорун үйрөнүп, Анын максатынын ишке ашуусуна катыша алышат. Бул үчүн Ысрайыл менен бүткүл адамзаттын ортосундагы бардык айырмачылыктар толугу менен жоюлушу керек деп божомолдоонун зарылдыгы жок.
Эгер бул маселени мессиандык көз караштан карасак, Шаулдун кыйыштырылган бутактар жана Ыбрайымдын мураскорлору жөнүндө айткан сөздөрүн гана эмес, анын башка элдердин абалы тууралуу билдирүүлөрүн да эске алуу зарыл. Корунттуктарга жазылган биринчи катында ал: «Кимдир бирөө сүннөткө отургузулган бойдон чакырылдыбы? Анда сүннөттүн белгисин жок кылууга аракет кылбасын. Кимдир бирөө сүннөткө отургузулбаган бойдон чакырылдыбы? Анда сүннөткө отургузулбасын», — деп жазат (1 Корунттуктарга 7:18). Андан ары ал сүннөткө отургузулуу да, отургузулбоо да өзүнөн өзү чечүүчү мааниге ээ эмес экенин, маанилүүсү Кудайдын осуяттарын сактоо экенин түшүндүрөт (1 Корунттуктарга 7:19). Бир караганда, бул сөздөр бири-бирине карама-каршы көрүнүшү мүмкүн. Шаул осуяттардын маанисин баса белгилейт, бирок ошол эле учурда сүннөткө отургузулбагандардан аны кабыл алууну талап кылбайт. Бирок карама-каршылык бардык осуяттар ар бир адам үчүн бирдей милдеттүү болушу керек деген божомол болгондо гана пайда болот. Эгер Жаратканга жалпы берилгендик менен белгилүү бир макамга байланышкан конкреттүү милдеттердин ортосун айырмаласак, бул ой жүгүртүү түшүнүктүүрөөк болот. Шаул мессиандык жамаатка таандык болуунун шарты катары сүннөткө отургузулгандар менен отургузулбагандардын ортосундагы айырмачылыктарды жоюуну талап кылбайт. Бул маселе Галатиялыктарга жазылган катта дагы даана көрүнөт: анда белгилүү бир диний талаптын алкагында сүннөткө отургузулууну кабыл алуу бүтүндөй Мыйзамды аткаруу милдети менен байланыштырылат (Галатиялыктарга 5:3). Бул эскертүүнүн тарыхый контексти абдан маанилүү. Шаул башка элдерден чыккан адамдар үчүн сүннөткө отургузулуу зарыл деген белгилүү бир түшүнүккө каршы чыгат. Ошондуктан анын сөздөрүн Тоорат менен байланышкан ар кандай ыктыярдуу диний тажрыйбага тыюу салуу катары автоматтык түрдө түшүндүрүүгө болбойт. Бирок алар Машаякты кабыл алуу Шаулдун түшүнүгүндө Синай келишиминин бардык милдеттерин сөзсүз кабыл алуу талабы болбогонун көрсөтөт. Элчилердин иштери китебинин он бешинчи бөлүмү да өзгөчө маанилүү, анткени анда башка элдерден чыккан ишенгендердин диний милдеттери талкууланат. Мындай талкуунун өзү Ысрайылдын бардык жоболорун жүйүт эмес адамдарга жайылтуу алардын жамаатка кошулуусунун өзүнөн өзү түшүнүктүү натыйжасы катары кабыл алынбаганын көрсөтөт. Ар кандай христиандык жана мессиандык салттар кабыл алынган чечимди жана анын кийинки кесепеттерин ар башкача түшүндүрүшөт. Бирок Тоораттын башка элдер үчүн милдеттүүлүгү тууралуу олуттуу талкууда бул үзүндүнү четке кагууга болбойт.
Эң маанилүү суроолордун бири — адам өзүнө милдет катары жүктөлбөгөн осуятты аткара алабы? Бул жерде үч нерсени айырмалоо зарыл: осуятты аткаруу милдети, аны өз ыктыяры менен аткарууга уруксат берилиши жана Жараткан дал ушул адамга аны аткарууну түздөн-түз буйруган деп айтууга укуктуулук. Бул үч түшүнүк дайыма эле бири-бирине дал келе бербейт. Салттуу галахада жүйүт эмес адамдардын осуяттарды өз ыктыяры менен аткаруусу тууралуу талкуулар бар. Атап айтканда, Маймонид (Рамбам) өзүнүн «Мишне Тора» эмгегиндеги «Хилхот Мелахим у-Милхамот» («Падышалар жана алардын согуштары жөнүндөгү мыйзамдар», 10:9–10) бөлүмүндө белгилүү бир чектөөлөрдү да, жүйүт эмес адамдардын сыйлык алуу максатында айрым осуяттарды аткаруу мүмкүнчүлүгүн да карайт. Анын көз карашын кошумча осуяттарды аткарууга толук тыюу салуу деп да, жүйүт эмес адамдарга жүйүттөрдүн бардык диний тажрыйбасын эч кандай чектөөсүз кабыл алууга уруксат берүү деп да түшүндүрүүгө болбойт. Шабатка, өз алдынча диний каада-салттарды киргизүүгө жана Келишим ичиндеги белгилүү бир макамга байланышкан тажрыйбаларга карата өзгөчө суроолор жаралат. Ошондуктан ыктыярдуу аткаруу маселесин ар бир конкреттүү осуят боюнча өзүнчө караш керек. Ыктыярдуу аткаруу адамды ошол осуят башында кимдерге багытталса, автоматтык түрдө ошолордун катарына кошпойт. Адам Тоораттын белгилүү бир жобосун урматтап, анын маанисин изилдеп, уруксат берилген чектерде аткара алат, бирок аны өзүнө милдет катары түздөн-түз жүктөлгөн деп ырастабашы мүмкүн.
Бул маселенин практикалык мааниси салттуу жүйүт баталарында өзгөчө айкын көрүнөт. Көптөгөн осуяттарды аткаруунун алдында мындай сөздөр айтылат: «Бизди Өз осуяттарың аркылуу ыйыктап, бизге … аткарууну буйруган Ааламдын Падышасы, Кудайыбыз Теңир, Сен даңкталасың». Бул сөздөр Жаратканга болгон ыраазычылыкты же сүйүүнү гана билдирбейт. Алар ошондой эле тиешелүү осуят белгилүү бир «бизге» багытталганын жана бата айткан адам өзүн ошол топтун мүчөсү деп эсептээрин тастыктайт. Ошондуктан мындай сөздөрдү айтууга болобу деген маселени диний сезимдин чынчылдыгына гана таянып чечүүгө болбойт. Жүйүт галахасынын өзүндө ыктыярдуу аткарылган осуяттарга байланыштуу бата айтуу боюнча белгилүү пикир келишпестиктер бар. Мисалы, Маймонид менен Рабейну Там аялдардын өздөрү аткаруудан бошотулган айрым осуяттарга байланыштуу бата айтуусуна ар башкача карашат. Бул айырмачылыктар кийинки галахалык салтта, анын ичинде «Орах Хаим» 17:2 бөлүмүндөгү талкууда чагылдырылган. Бирок бул талкуу Келишим ичиндеги жүйүт аялдарынын макамына тиешелүү жана жүйүт эмес адамдардын ошол эле баталарды айтуусуна автоматтык түрдө уруксат болуп бере албайт. Салттуу иудаизмде мессиандык жамаатка таандык болуу адамдын галахалык макамын өзүнөн өзү өзгөртпөйт. Ал эми мессиандык иудаизмде башка элдердин жүйүт диний тажрыйбасына, анын ичинде баталарды колдонууга катышуусуна карата ар кандай көз караштар бар. Бирок белгилүү бир жамаатта кандайдыр бир тажрыйбанын кабыл алынышы анын салттуу галахада да тааныларын билдирбейт. Ошондуктан суроону такыраак коюу зарыл: адам белгилүү батаны айта алабы дегенден мурда, ал Жараткан дал ушул осуятты аткарууну өзүнө буйруган деп кандай негизде ырастайт? Ниеттин чынчылдыгы абдан маанилүү, бирок ал айтылган сөздүн тактыгын алмаштыра албайт.
Осуяттар тууралуу талкуунун артында көбүнчө тереңирээк маселе жатат. Галаха боюнча Ысрайыл элине таандык жүйүттүн өз милдеттерин түшүнүүсү үчүн так негиз бар. Ал өзүнүн санжырасын Ысрайылдын белгилүү бир уруусуна чейин билүүгө милдеттүү эмес. Азыркы жүйүттөрдүн көпчүлүгүндө мындай маалымат жок. Анын элге таандыктыгы байыркы ата-бабалары менен жеке руханий байланыш сезими аркылуу эмес, белгиленген галахалык критерийлер аркылуу аныкталат. Жүйүт осуяттарды аткарбаса да, бул анын Ысрайылга таандыктыгын же ага байланышкан милдеттерин өзүнөн өзү жокко чыгарбайт. Ал эми Ысрайылдын Кудайын тааныган башка элдин өкүлү башка суроого туш болот. Ал Тооратты чын жүрөктөн сүйүп, анын жоболорун аткарууга умтулуп, Ысрайылдын тарыхы менен терең байланыш сезиши мүмкүн, бирок ошол эле галахалык макамга ээ болбошу мүмкүн. Ушундан улам Ысрайылдын бардык милдеттерин өзүнө алууга негиз издөө каалоосу пайда болот. Мессиандык ой жүгүртүүдө мындай негиз көбүнчө Машаякка таандык болуудан изделет. Машаяк Ысрайылдан чыккандыктан, аны кабыл алгандар Ысрайылдын баталарына гана эмес, анын бардык милдеттерине да ортоктош болот деген жыйынтык чыгарылат. Бирок мындай жыйынтык руханий таандыктыктан автоматтык түрдө келип чыкпайт. Белгилүү бир макамга ээ адам менен байланышта болуу ошол адамдын тегине байланышкан бардык укуктук милдеттерди сөзсүз алуу дегенди билдирбейт. Атүгүл Ысрайылдын өзүндө бир элге таандык болуу коэн, леби жана башка ысрайылдыктардын ортосундагы айырмачылыктарды жок кылбайт. Ошол сыяктуу эле Ысрайылдын руханий мурасына ортоктош болуу башка элдин өкүлүнүн улуттук же галахалык макамы өзгөргөнүн өзүнөн өзү далилдебейт. Ушул жерде принципиалдуу суроо туулат: Жаратканга жакын болуу үчүн адам жүйүт менен бирдей көлөмдөгү диний милдеттерди аткарышы чындап эле зарылбы? Тоорат мындай өлчөмдү белгилебейт. Милдеттердин ар кандай болушу адамдардын баалуулугу ар башка дегенди билдирбейт. Ысрайылдын өзгөчө чакырылышы башка элдерди Жаратканга кызмат кылуу мүмкүнчүлүгүнөн ажыратпайт. Ошол сыяктуу эле башка элдин өкүлүнүн Ысрайылдын Кудайына жакындоого болгон чын ыкластуу умтулуусу жүйүт элинин бардык милдеттерин өзүнө алууну талап кылбайт. Жаратканга жакындык адам өзүнө канча осуят алгандыгы менен эмес, ага чындап багытталган Кудайдын эркине канчалык берилгендиги менен өлчөнөт.
Башка элдер үчүн осуяттардын милдеттүүлүгү тууралуу маселени эки ашкере көз карашты жөн гана карама-каршы коюу аркылуу чечүүгө болбойт. Биринчи көз караш боюнча, Тоорат жүйүттөр үчүн гана маанилүү, ал эми башка элдер аны Кудайдын таалими катары кабыл албашы керек. Мындай түшүнүк Тоораттын жалпы адамзаттык маанисин, Ыбрайымга берилген убаданы жана элдердин Жаратканга кайрылышы тууралуу пайгамбарлык көрүнүштү эске албайт. Экинчи ашкере көз караш Ысрайылдын руханий мурасына ортоктош болуу адамды Синай келишиминин бардык осуяттарын аткарууга автоматтык түрдө милдеттендирет деген божомолго негизделет. Бул мамиле убада менен Келишимдин, руханий ортоктоштук менен галахалык таандыктыктын, ыктыярдуу аткаруу менен милдеттүү талаптын ортосундагы айырмачылыктарды көз жаздымда калтырат. Эки көз караш тең Тоораттын өзүндө жоопкерчиликтин ар кандай түрлөрү каралган жерде бир гана жалпы эрежени табууга аракет кылуудан келип чыгат. Ошондуктан ар бир осуятты караганда анын баштапкы адресаттарын, аткарылуу шарттарын, кайсы Келишимге тиешелүү экенин жана Ысрайылдан тышкаркы адамга кандайча тиешелүү болушу мүмкүн экенин аныктоо зарыл. Айрым осуяттар түздөн-түз милдеттерди белгилейт. Башкалары жалпы адамзаттык мааниге ээ адеп-ахлактык принциптерди ачып берет. Дагы башкалары Ысрайылдын өзгөчө макамына байланыштуу. Кээ бир осуяттарды белгилүү шарттарда ыктыярдуу түрдө аткарууга болот, ал эми башкалары конкреттүү макамды талап кылат, ансыз аларды аткаруу мүмкүн эмес же белгиленген тартипке туура келбейт. Мындай мамиле Тоораттын маанисин төмөндөтпөйт. Тескерисинче, анын милдеттерин өз билемдик менен менчиктебестен жана маанисин жасалма түрдө чектебестен түшүнүүгө мүмкүнчүлүк берет.
Белгилүү бир осуят бүткүл адамзатка багытталбаганы үчүн Тоорат Жараткандын аяны болуудан калбайт. Ошол сыяктуу эле Ысрайылдын өзгөчө макамы башка элдер Кудайга жакындоо, Анын жолдорун үйрөнүү жана өз жашоосун Анын эркине ылайык куруу мүмкүнчүлүгүнөн ажыратылганын билдирбейт. Ыбрайымдын тарыхы Жараткандын батасы бардык элдер үчүн арналганын көрсөтөт. Руттун тарыхы Ысрайыл элине кошулуу мүмкүн экенин күбөлөндүрөт. Пайгамбарлар элдер Ысрайылдын Кудайына кайрыларын айтышат. Ал эми Шаулдун жазмалары мессиандык түшүндүрмөнүн алкагында башка элдердин Ыбрайымдын мурасына ортоктош болуусун сүрөттөйт, бирок бул үчүн Ысрайыл менен бүткүл адамзаттын ортосундагы айырмачылыктардын толук жоюлушун талап кылбайт. Ошентсе да бул үзүндүлөрдүн эч бири өзүнчө алганда Ысрайылдын Кудайын же Машаякты тааныган ар бир адам Синай келишиминин бардык жоболорун аткарууга автоматтык түрдө милдеттүү болот деген эрежени бекитпейт. Ошондуктан Жаратканга таандык болуу, Ысрайылдын баталарына ортоктошуу жана конкреттүү осуяттарды аткаруу милдетинин ортосундагы айырмачылыкты сактоо зарыл. Адам Тооратты сүйүп, аны изилдеп, анын акылмандыгына ылайык жашап, өзүнө уруксат берилген осуяттарды аткарууга умтула алат, бирок Ысрайылдын бардык милдеттери түздөн-түз өзүнө жүктөлгөн деп ырастабашы мүмкүн. Акырында, Жаратканга берилгендик мүмкүн болушунча көп диний милдеттерди өзүнө алууга умтулуудан эмес, Анын эркин туура түшүнүүдөн көрүнөт. Эгер Жараткан Ысрайыл менен башка элдер үчүн ар кандай милдеттерди белгилеген болсо, анда бул айырмачылыктарды урматтоо Тоораттан баш тартуу эмес, тескерисинче, ага берилгендиктин бир бөлүгү.
Тоорат бүткүл адамзатка кайрылат, бирок бул анын ар бир осуяты ар бир адамга багытталган дегенди билдирбейт. Бул айырмачылыкты түшүнүү Ысрайылдын өзгөчө Келишимине урмат көрсөтүү менен бирге Кудайдын аянынын жалпы адамзаттык маанисин таанууга мүмкүнчүлүк берет.
